Φτωχοί εναντίον Τομά Πικετί

Με το έργο του «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα», ο γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί προκάλεσε το διεθνές ενδιαφέρον όχι διότι ξεκίνησε μια σταυροφορία εναντίον της κοινωνικής αδικίας, αλλά επειδή με βάση τις ομιλίες του για τον 19ο και τον 20ό αιώνα υπερασπίζεται μια κεντρική θέση: «Το κεφάλαιο παράγει μηχανικά αυθαίρετες και μη βιώσιμες ανισότητες» οι οποίες αναπόφευκτα οδηγούν τον κόσμο σε φτώχεια, βία και πολέμους – κάτι που συνεχίζεται ακόμα και στον αιώνα μας.

Μέχρι τώρα οι επικριτές του Πικετί έχουν εγείρει αντιρρήσεις κυρίως σχετικά με τα στοιχεία που χρησιμοποιεί, αλλά δεν αμφισβήτησαν τις πολιτικές του θέσεις. Ομως ο περουβιανός οικονομολόγος Χερνάντο ντε Σότο τις χαρακτηρίζει «απολύτως λανθασμένες», με βάση τα στοιχεία που συνέλεξαν τα τελευταία χρόνια ερευνητικές ομάδες, μελετώντας χώρες με μεγάλη φτώχεια, βία και πολέμους στον 21ο αιώνα. «Αυτά που ανακαλύψαμε», γράφει στην «Ελ Παΐς» ο επικεφαλής του Ινστιτούτου Ελευθερίας και Δημοκρατίας, «ήταν πως εκείνο που θέλουν πραγματικά οι άνθρωποι είναι περισσότερα κεφάλαια, όχι λιγότερα, και θέλουν τα κεφάλαια να είναι πραγματικά και όχι πλασματικά».

Ο περουβιανός οικονομολόγος, συγγραφέας μεταξύ άλλων και του βιβλίου «Το μυστήριο του κεφαλαίου: γιατί ο καπιταλισμός θριαμβεύει στη Δύση και αποτυγχάνει στον υπόλοιπο κόσμο», παρατηρεί πως όταν ο Πικετί και άλλοι δυτικοί επιστήμονες εξετάζουν μη δυτικές χώρες με επισφαλή στατιστικά στοιχεία, αντί να προβούν σε δική τους δειγματοληψία και έρευνα, υιοθετούν τους ευρωπαϊκούς στατιστικούς δείκτες, προεκτείνοντάς τους στις άλλες χώρες. Κατόπιν, με βάση αυτά τα στοιχεία, εξάγουν συμπεράσματα που θεωρούν ότι ισχύουν παντού, χωρίς να λάβουν υπόψη ότι το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε αναπτυσσόμενες χώρες ή στην πρώην ΕΣΣΔ, όπου οι άνθρωποι παράγουν και διατηρούν το κεφάλαιό τους στην άτυπη οικονομία, δηλαδή έξω από τα επίσημα στατιστικά στοιχεία.

Το σφάλμα, υποστηρίζει ο Ντε Σότο, δεν περιορίζεται σε απλές μεθόδους υπολογισμού. Η βία που υπήρχε σε μέρη όπως η Πλατεία Ταχρίρ στην Αίγυπτο, το 2011, εμφανίζεται ακριβώς σε μέρη του κόσμου όπου, σύμφωνα με τις δικές του μελέτες, το κεφάλαιο παίζει κρίσιμο αλλά κρυφό ρόλο, τον οποίο η ευρωκεντρική ανάλυση δεν μπορεί να αντιληφθεί.

Ο Ντε Σότο έφτιαξε μια ομάδα 120 ερευνητών στην Αίγυπτο που μελέτησαν όλα τα διαθέσιμα στοιχεία. Ανακάλυψαν ότι το 47% των ετήσιων εσόδων από εργασία προέρχεται από το Κάιρο. Οι περίπου 22,5 εκατομμύρια εργαζόμενοι στην Αίγυπτο δεν κέρδιζαν μόνο 20 δισ. δολάρια σε μισθούς, αλλά και άλλα 18 δισ. δολάρια που δεν καταγράφονται. Η μελέτη έδειξε ότι οι αιγύπτιοι «εργαζόμενοι» είναι ιδιοκτήτες ακινήτων, η αξία των οποίων υπολογίζεται στα 360 δισ. δολάρια – ποσό οκτώ φορές μεγαλύτερο από τις ξένες επενδύσεις που έχουν γίνει στην Αίγυπτο από την εποχή που εισέβαλε ο Ναπολέων στη χώρα μέχρι σήμερα. «Πώς να τα κατανοήσει όλα αυτά ο Πικετί», παρατηρεί ο Ντε Σότο, «όταν μελέτησε μόνο τις επίσημες στατιστικές!».

Η Αραβική Ανοιξη ξέσπασε εξαιτίας της θυσίας του Μοχάμεντ Μπουαζίζι στην Τυνησία τον Δεκέμβριο του 2010. Σύμφωνα με τις επίσημες στατιστικές και την ευρωκεντρική προσέγγιση, ο Μπουαζίζι θα περιγραφόταν ως «άνεργος», παρατηρεί ο Ντε Σότο, επειδή εργαζόταν σε εταιρεία που δεν έχει αναγνωριστεί επίσημα. Ομως κανείς δεν παρατήρησε ότι ο νεαρός ήταν επιχειρηματίας επί 12 χρόνια και είχε ανάγκη περισσότερων κεφαλαίων. «Εάν δεν μας εμπόδιζε η ευρωκεντρική ταξινόμηση από το να δούμε την αλήθεια, θα βλέπαμε ότι ο Μπουαζίζι οδήγησε σε ένα είδος αραβικής βιομηχανικής επανάστασης» λέει ο περουβιανός οικονομολόγος. Και δεν ήταν ο μόνος. «Ανακαλύψαμε άλλους 63 επιχειρηματίες, σε περίοδο δύο μηνών, οι οποίοι εμπνευσμένοι από τον Μπουαζίζι έκαναν απόπειρα αυτοκτονίας σε διάφορες χώρες της Μέσης Ανατολής και επέζησαν με σοβαρά εγκαύματα. Στην απόφαση αυτή οδηγήθηκαν επειδή είχε κατασχεθεί το μικρό κεφάλαιο που είχαν. Περίπου 300 εκατομμύρια Αραβες ζουν υπό τις ίδιες συνθήκες και έχουμε να μάθουμε πολλά γι’ αυτούς» υποστηρίζει ο Ντε Σότο.

«Πρώτον, η πηγή της δυστυχίας και της βίας δεν είναι το κεφάλαιο, αλλά η έλλειψή του. Το να μην έχεις κεφάλαιο είναι η χειρότερη αδικία. Δεύτερον, για όσους δεν ανήκουν στον δυτικό κόσμο – δηλαδή την πλειοψηφία των κατοίκων του πλανήτη – και ως εκ τούτου δεν υπόκεινται στις ευρωκεντρικές κατηγοριοποιήσεις, το κεφάλαιο και η εργασία δεν είναι φυσικοί εχθροί, αλλά εκφάνσεις που συνδυάζονται για να σχηματίσουν ένα σύνολο. Τρίτον, το μεγαλύτερο εμπόδιο για να βγουν οι άποροι από τη φτώχεια είναι να δημιουργήσουν ένα κεφάλαιο και να το προστατεύσουν. Τέταρτον, η αντιπαράθεση της προσωπικής βούλησης με την εξουσία δεν αποτελεί αποκλειστικά δυτική ποιότητα».

Τι πρέπει να κάνουμε για να δημιουργήσουμε ένα μητρώο που να αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα και έτσι οι κυβερνήσεις να ελέγχουν τα οικονομικά δεδομένα μιας παγκόσμιας αγοράς γεμάτης απατηλά στοιχεία; «Ηταν οι Γάλλοι», καταλήγει ο Ντε Σότο, «εκείνοι που έδωσαν την απάντηση, με συστήματα καταγραφής της ακίνητης περιουσίας, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Οι γάλλοι μεταρρυθμιστές δημιούργησαν ριζικά νέα συστήματα συλλογής δεδομένων: τα μητρώα περιουσιακών στοιχείων που αποθηκεύονται στα αρχεία είναι καλά οργανωμένα και προσβάσιμα στο κοινό. Διαθέτουν όλες τις πληροφορίες και κανείς δεν κάνει λάθος, διότι εάν δηλώσει λανθασμένο ποσό κεφαλαίου, το χάνει. Απλό και μεγαλοφυές!».

Ο Πικετί, λέει ο διάσημος περουβιανός οικονομολόγος, έχει την καρδιά στη σωστή θέση, αλλά τα στοιχεία σε λάθος σημείο. «Το πρόβλημα του 20ού αιώνα είναι τα στοιχεία αυτά».