87α Οσκαρ: Είναι τελικά «δεξιός» ο Iστγουντ;

Η πόλωση. Οι συγκρουόμενες ιδεολογίες. Οι ανεξέλεγκτες στρατηγικές δαπάνες. Οι ηγέτες του παιχνιδιού – και η μηδενική τους επαφή με την αμερικανική κοινή γνώμη. Αναφέρομαι, φυσικά, στην τρέχουσα κατάσταση των Οσκαρ. Πολύ πριν ο Μάρλον Μπράντο στείλει μια Ινδιάνα (που προέκυψε Μεξικάνα) για να παραλάβει το βραβείο του για τον «Νονό» το 1973, οι πολιτικές συγκυρίες της εκάστοτε εποχής χρωμάτιζαν ποικιλοτρόπως τις τελετές απονομής αλλά και ολόκληρο το παρασκήνιο πίσω απ’ αυτές. Σήμερα, σε μια από τις πιο φορτισμένες πολιτικά περιόδους των ΗΠΑ, μονάχα το «Grand Budapest Hotel» ξεφεύγει κάπως από αυτό το κλίμα. 
Ακόμη και το «Μεγαλώνοντας» για παράδειγμα, σε σκηνοθεσία του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ, παραμένει μια εξαιρετικά διεισδυτική ματιά πάνω στο εκπαιδευτικό σύστημα των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ στην ίδια οσκαρική κούρσα συναντάς ταινίες όπως οι «Ελεύθερος σκοπευτής», «Σέλμα», «Το παιχνίδι της μίμησης» αλλά και οι διεθνείς «Λεβιάθαν» και «Ιντα», ταινίες πολιτικής αιχμής που είτε εμπνέονται από αληθινά γεγονότα είτε χρησιμοποιούν την αλληγορία ως μέσο ανάπτυξης μιας καθαρά πολιτικής διαλεκτικής. 
Και πολλές φορές οι «βρώμικοι» παίκτες θα χτυπήσουν μια ταινία με όπλα πολιτικά: το 2002, σε μια προσπάθεια να αποτρέψει το φιλμ «Ενα υπέροχο μυαλό» (A beautiful mind) απ’ το να κερδίσει το Οσκαρ καλύτερης ταινίας, ο Χάρβεϊ Γουάινστιν διέδωσε τις φήμες ότι ο μαθηματικός Τζον Νας ήταν αντισημίτης και ομοφυλόφιλος. Νομίζω πως ο συνδυασμός αυτών των δύο «αμαρτιών» λέει περισσότερα για το πολιτικό status quo της οσκαρικής βιομηχανίας απ’ όσα θα μπορούσαμε να παραθέσουμε στο παρόν δισέλιδο. Ας συνεχίσουμε όμως.

Από μια άλλη οπτική, η Ακαδημία των Οσκαρ προσπαθεί για χρόνια να βρει τη χρυσή ισορροπία ανάμεσα στην καλλιτεχνική και την ψυχαγωγική αξία των υποψήφιων ταινιών. Σπανίως τα καταφέρνει. Επειδή την ίδια στιγμή που οι επιλογές της φαντάζουν «εύκολες» στο ευρωπαϊκό κοινό, το αμερικανικό σπανίως μπαίνει στον κόπο. Ελάχιστοι πάνε πλέον να δουν αυτές τις ταινίες στη χώρα τους – οι εξαιρέσεις ελάχιστες. Η διαδικασία έχει προβλήματα, λένε οι ειδικοί, καθώς τα βραβεία δεν αντανακλούν ούτε τις απόψεις του κοινού αλλά ούτε κι αυτές των κριτικών κινηματογράφου. Το πρόβλημα αυτό επιδεινώνεται από την ομοιογένεια του εκλογικού σώματος: περίπου το 94% των ψηφοφόρων είναι λευκοί, το 77% είναι άνδρες και το 86% ηλικίας άνω των 50.

Δεν είναι παράξενο λοιπόν που η νοσταλγία είναι ένας παράγοντας ο οποίος μπορεί άνετα να οδηγήσει στην υποψηφιότητα καλύτερης ταινίας. Ορισμένα θέματα με μεγάλο σουξέ είναι επίσης κάποιος Παγκόσμιος Πόλεμος (κατά προτίμηση ο Β’) καθώς και οι φυλετικές σχέσεις («ελάτε να δείξουμε στον κόσμο πως δεν είμαστε ρατσιστές!»). Το κενό αυτό καλύπτει το μετριότατο «Σέλμα» για τη διαδρομή του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ που βρέθηκε υποψήφιο για καλύτερη ταινία.

Μόλις προχθές το «Hollywood Reporter» δημοσίευσε τη συνέντευξη ενός μέλους της Ακαδημίας που απαίτησε να παραμείνει ανώνυμο, προφανώς για να προφυλαχθεί από το αμερικανοτραφές και άκρως αιμοδιψές τέρας που αποκαλείται πολιτική ορθότητα. «Το πρόβλημα είναι πως όλοι τρέμουν να πουν φωναχτά πως το “Σέλμα” είναι μια καλοστημένη ταινία, δίχως όμως σταγόνα αληθινής τέχνης μέσα της. Αν την είχε σκηνοθετήσει κάνας λευκός εξηντάρης, δεν νομίζω πως θα είχε εξυμνηθεί τόσο. Επίσης δεν δέχομαι πως η Ακαδημία είναι ρατσιστική. Ναι, τα περισσότερα μέλη είναι λευκά αρσενικά, αλλά δεν ήμασταν οι “κακοί” στο “Οταν ξέσπασε η βία” (σ.σ. του Τζον Μπούρμαν)! Οταν μια ταινία που αφορά τον έγχρωμο πληθυσμό είναι καλή, θα την ψηφίσω. Οταν δεν είναι, τι να κάνω; Πρέπει οπωσδήποτε να την ψηφίσω επειδή τους αφορά;».

Ο ίδιος άνθρωπος συνεχίζει: «Ο “Ελεύθερος σκοπευτής” είναι ο πραγματικός νικητής φέτος, ακόμη κι αν δεν κερδίσει ούτε ένα Οσκαρ, για όλους μας στη βιομηχανία του κινηματογράφου – ασχέτως του τι ψηφίζουμε. Η επιτυχία της στις αίθουσες είναι κυριολεκτικά η απάντηση στις προσευχές μιας μεσαίου προϋπολογισμού ταινίας που σκηνοθετείται από έναν 84χρονο σκηνοθέτη. Που δείχνει πως αν γυρίσεις μια ταινία την οποία ο κόσμος θέλει να δει, θα γεμίσει τις αίθουσες. Ταινία είναι, όχι ντοκιμαντέρ. Μου άρεσε και νομίζω πως μπορούμε διαχωρίσουμε την πολιτική από τον κινηματογράφο. Ο “Ελεύθερος σκοπευτής” είναι η πιο αμφίσημη ταινία στη φιλμογραφία του Ιστγουντ και οι κριτικοί ενδέχεται να διαφωνούν για δεκαετίες περί του αν είναι “δεξιά” ή “ανατρεπτική”». Οσο για την ψήφο του για το καλύτερο φιλμ, αυτή θα πάει στο «Παιχνίδι της μίμησης» γιατί «είναι μια ταινία που μπορεί ο κόσμος να βλέπει με ευχαρίστηση ακόμη και ύστερα από πενήντα χρόνια». Ναι, όπως το διαβάσατε.

Ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς βέβαια μοιάζει να βρίσκεται έξω από την κούρσα, αλλά και πάλι το εν λόγω φιλμ είναι στημένο πάνω σε μια συνταγή παλαιωμένη και αποτελεσματική: η ιστορία είναι αληθινή, το τέλος της τραγικό και μέσα απ’ αυτήν αρθρώνεται και ένα κοινωνικό μήνυμα ανθρωπιάς και σεβασμού στη διαφορετικότητα. Το ενδιαφέρον είναι πως όταν ο δημοσιογράφος ρωτά την ανώνυμη πηγή του τι προτίθεται να ψηφίσει για το Οσκαρ καλύτερης ξένης ταινίας, αυτός απαντά: «Δεν έχω δει αρκετές, απέχω από την ψήφο».

Την ίδια στιγμή, το «Λεβιάθαν» του Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ οδηγεί τη συγκεκριμένη κούρσα, μια ταινία για την οποία η ίδια η χώρα που εκπροσωπεί δεν θέλει ν’ ακούει λέξη. Ο ρώσος υπουργός Πολιτισμού Βλαντίμιρ Μεντίνσκι θεωρεί πως από την ταινία λείπουν οι «θετικοί ήρωες». «Δεν νομίζω ότι είναι μια αγνή ρωσική ιστορία, δεν βλέπω ρωσικότητα στους ήρωες της ταινίας. Δεν αναγνώρισα τον εαυτό μου, τους συναδέλφους μου, τους φίλους ή έστω τους φίλους φίλων μου στους χαρακτήρες της ταινίας» είπε κι εμείς θυμηθήκαμε το κυνηγητό άλλων σπουδαίων ρώσων δημιουργών του παρελθόντος που αναγκάστηκαν να αυτοεξοριστούν, όπως ο Αντρέι Ταρκόφσκι. Τέλος, ο Βσέβολοντ Τσάπλιν, αρμόδιος για τις σχέσεις Εκκλησίας – κοινωνίας, σχολίασε με κάποια ειρωνεία: «Δεν με εκπλήσσει ότι η ταινία αρέσει τόσο πολύ στη Δύση». Ε, κάτι που ενοχλεί την Εκκλησία δεν μπορεί να είναι κακό.

Στην ίδια κατηγορία, η «Ιντα» του Πάβελ Παβλικόφσκι διαδραματίζεται στην Πολωνία του 1962 και αποτελεί την ιστορία της Αννας, μιας ορφανής μαθητευόμενης καλόγριας που, αναζητώντας τον τάφο των γονιών της, ανακαλύπτει το μόνο εν ζωή συγγενικό της πρόσωπο (τη θεία της Βάντα – ιδού ο μεγάλος ρόλος του φιλμ) αλλά και την πραγματική της ταυτότητα: Ιντα, καταγωγής εβραϊκής.

Ολα αυτά υπό το «βλέμμα» μιας δεσπόζουσας, σταλινικής αρχιτεκτονικής. Κι όσο κι αν διαδραματίζεται στο παρελθόν, η ταινία του Παβλικόφσκι θέτει ουσιαστικά ερωτήματα για τη θέση μας στην Ευρώπη του σήμερα. Μια ρότα που ακολουθεί σύσσωμο το ευρωπαϊκό σινεμά των τελευταίων ετών.

Στο φινάλε, πάντως, καταλήγουμε στην παλαιά ρήση του Ζαν-Λικ Γκοντάρ: Ολες οι ταινίες είναι πολιτικές. Είτε το θέλουν είτε όχι.