Φιγούρα αναφοράς

Οι Ελληνες ενσωμάτωσαν τον τούρκικο Καραγκιόζη μόλις άρχισαν να αρθρώνουν τέχνη ήδη στην πρώτη τους πρωτεύουσα ως ανεξάρτητο κράτος, το Ναύπλιο, γύρω στα 1830. Και απέδειξαν άλλη μια φορά πως ως λαός είχαν μια μεγάλη αφομοιωτική ικανότητα, πράγμα, δυστυχώς, που στις μέρες μας και εν μέσω της αλλοτριωτικής παγκοσμιοποίησης, αντί να ενταθεί και να ενισχυθούν τα παραδοσιακά του αντισώματα, βουλιάζει στην ομοιομορφία και στις αμάσητες πάσης φύσεως «τροφές» που πλασάρει η διεθνής μαζική μόρφωση, τα μορφώματα παιδείας, τέχνης, ηθών του πολιτιστικού τηλεμάρκετινγκ.  

Οταν λοιπόν εμφανίστηκε στο Ναύπλιο ο τούρκικος Καραγκιόζης (ο μαυρομάτης!) βρέθηκε μέσα σε μια πληθώρα νέων μορφών που κατέκλυζαν το νεοσύστατο τότε κρατίδιο. Βγαίναμε από μια μοναδική σε χρονική διάρκεια κατοχή (ποιος άλλος λαός στην ιστορία «εδούλευσε» 400 χρόνια;). Εχοντας θαυμαστά, βέβαια, διατηρήσει γλώσσα, θρησκεία και έθιμα, τρία από τα τέσσερα συστατικά της εθνότητας που μας παρέδωσε ο Ηρόδοτος, αλλά έχοντας χάσει τις ευκαιρίες να επικοινωνούμε μαζικά (με εξαίρεση λίγους λόγιους, ιδιαίτερα ομογενείς στην Ευρώπη), να διαμορφώσουμε την ιδιοπροσωπία μας με τα νέα ιδεώδη του Διαφωτισμού και τις κατακτήσεις κυρίως στις θετικές επιστήμες που είχαν πλέον φουντώσει στην Ευρώπη. Ετσι στο νεοπαγές κρατίδιο εισέβαλαν νέες ιδέες, νέα ήθη, νέες μορφές, νέοι κώδικες επικοινωνίας. Στο θέαμα και στο ακρόαμα οι Βαυαροί μας έφεραν τη σοβαρή δυτική μουσική και την όπερα και η γειτονική Ιταλία το θέατρο που είχε ποικιλοτρόπως καλλιεργήσει. Ετσι εισήλασαν οι θεατρικοί κώδικες του αυτοσχεδιασμού της λαϊκής κωμωδίας στην τυποποίησή της (απόηχος βέβαια της ρωμαϊκής τυποποίησης της κληρονομιάς του Μενάνδρου) και από την άλλη οι θεατρικοί τύποι με κύριο γνώρισμά τους την ντοπιολαλιά, πράγμα που δικαιολογείται στη γείτονα χώρα, αφού τα κρατίδια που την αποτελούσαν είχαν διατηρήσει τα ιδιώματα. Ετσι η κομέντια ντελ άρτε είχε τύπους που μιλούσαν ναπολιτάνικα, βενετσιάνικα, μιλανέζικα, μπολονέζικα κ.λπ. Στα πρώτα χρόνια της ελεύθερης ζωής και στο Ναύπλιο τα πρώτα θεατρικά σχήματα μιμήθηκαν τα ιταλικά μοντέλα, αφού και στην Ελλάδα υπήρχαν διακριτά γλωσσικά ιδιώματα. Οι συγγραφείς λοιπόν των πρώτων εκείνων αποπειρών για να διαμορφώσουν εθνικό θέατρο (η πρώτη απόπειρα έγινε από τον Κωνσταντίνο Οικονόμου εξ Οικονόμων, καινοτόμο ιερωμένο που διασκεύασε στη διάλεκτο της Σμύρνης τον φιλάργυρο «Εξηνταβελόνη» του Μολιέρου) κατέφυγαν στις ντοπιολαλιές. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ στον Χουρμούζη. Αρκεί να σταθμεύσω στη «Βαβυλωνία» του Δημ. Βυζάντιου, όπου ακούγονται όλες οι διάλεκτοι της τότε Ελλάδος (μηδέ της κυπριακής εξαιρουμένης) για να δημιουργηθεί ένα γλωσσικό χάος ασυνεννοησίας και να επιτρέψει στον λόγιο Κωνσταντινουπολίτη Χατζηασλάνη – Βυζάντιο να θεμελιώσει την πρώτη πρόταση για τη δημιουργία μιας άλλης, κατασκευασμένης γλώσσας (που ερχόταν από τον Κοραή), της καθαρεύουσας, που φιλοδοξούσε να γίνει η νέα κοινή. Και δυστυχώς το πέτυχε για ενάμιση διχαστικό γλωσσικό αιώνα.

Ο Καραγκιόζης όμως έγινε στην Ελλάδα λαϊκό θέαμα, ενώ στη Τουρκία δοξάστηκε (εξαιτίας και της περσικής καταγωγής του) ως μυστική τέχνη των τεκέδων και των δερβίσηδων.

Στο Ναύπλιο ο Καραγκιόζης εξελληνίστηκε και δανείστηκε τυπολόγιο και γλώσσα από την επικρατούσα θεατρική ιταλική κατάθεση. Οι φιγούρες του Καραγκιόζη, όπως οι τύποι της «Βαβυλωνίας» ή του «Σινάνη» και των έργων του Χουρμούζη, του Σοφοκλή Καρύδη, ακόμη και των λαϊκών κωμωδιών του Ραγκαβή («Του Κουτρούλη ο γάμος», «Γάμος άνευ νύφης»), μίλησαν με ντοπιολαλιές, τρόπος που δεν συναντάται στον τούρκικο Καραγκιόζη. Ετσι ο εξελληνισμένος σκιώδης θίασος αποτελείται πλέον από Ανατολίτες, Ζακύνθιους, μάγκες γκαγκάρους, Αρβανίτες, Ρουμελιώτες, Εβραίους και λόγιους (Καραγκιόζης, Σιορ Διονύσης, Σταύρακας, Μπαρμπα-Γιώργος, Χατζηαβάτης). Να κάτι που λίγοι, ακόμη και θεατρολόγοι, δεν έχουν εντοπίσει, ότι ο λαϊκός έλληνας Καραγκιόζης κουβαλάει δύο παραδόσεις, τη γενέθλια τούρκικη καταγωγή του και τη δάνεια ιταλική του, πάντως θεατρική του, παράδοση και όχι το αντίθετο. Δεν δανείστηκε το θέατρο από τον Καραγκιόζη.

Αυτά ως προς την ταυτότητα ιθαγένειας του σκιώδους «λαϊκού» ήρωα.

Αλλά ας μπούμε και στην ιδεολογία του, ας ανιχνεύσουμε το ήθος του, τους τρόπους με τους οποίους προσπαθεί να προσαρμοσθεί στα πολιτικά, κοινωνικά, οικονομικά και πολιτιστικά δεδομένα της εποχής του και κάθε έκτοτε εποχής.

Χαρακτηρίστηκε αναρχικός γιατί δεν ήταν ενταγμένος σε καμία ταξική ομάδα. Ναι, αλλά είναι ανεπάγγελτος, σταθερά άνεργος, συνειδητά τεμπέλης. Το πολιτειακό καθεστώς όπου ζει είναι το σεράι, ο πασάς και οι αρβανίτες αστυνόμοι και φύλακες. Αλλά σ’ αυτό παγίως καταφεύγει, μετερχόμενος κάθε τέχνασμα, στρατηγικές, απάτες, προσωπεία, απομυζά τα αναγκαία από τις αποθήκες του πασά. Γίνεται γραμματικός που δεν γνωρίζει γραφή και ανάγνωση. Φούρναρης που τρώει μόνος του ό,τι κατασκευάζει, νύφη ή γαμπρός για να ξεκοκαλίσει όχι προίκες αλλά το γαμήλιο τραπέζι. Φτάνει να γίνει κολαούζος του Μεγαλέξαντρου και να συμβουλεύει τον… Οιδίποδα πώς θα νικήσει τη Σφίγγα. Συντροφεύει στις μάχες τον Καραϊσκάκη αλλά και τους λήσταρχους, όπως π.χ. ο Γιαγκούλας. Πίσω από τις συμπεριφορές του υπάρχουν οι πειναλέοι υπηρέτες του Αριστοφάνη, του Πλαύτου, του Σαίξπηρ, του Μολιέρου, της κομέντια ντελ άρτε, ο Φάλσταφ του Σαίξπηρ και οι ψευτοπαλικαράδες από τον Λάμαχο έως τα παλικάρια της φακής της κρητικής κωμωδίας. Καραγκιόζης ο πολυσυλλεκτικός!

Κι όμως αυτός ο μικροαπατεώνας, ο κλεφτάκος, ο ψευτάκος, ο καταφερτζής, ο λαθρόχειρας και ο λαθροθήρας, ο καρπαζοεισπράκτορας, αυτός που αντιποιείται κάθε αρχή, εξουσία, γνώση, που νοθεύει νομίσματα, πλαστογραφεί διπλώματα, υποδύεται τον γιατρό και συνταγογραφεί φάρμακα, που ως πολιτικός υπόσχεται λαγούς με πετραχήλια, ως τραπεζίτης καταχράται τις καταθέσεις, ως δάσκαλος στραβώνει τα παιδιά, ως μηχανικός υπερτιμολογεί τα υλικά, ως μαμμή ανταλλάσσει νόθα με γνήσια νήπια, ως αστυνόμος δωροδοκείται και ως δικαστής δέχεται πλούσιο πεσκέσι, αυτός λοιπόν ο πολυτεχνίτης και ερημοσπίτης που μεγαλώνει κολλητήρια και πιτσικόκους στα μέτρα του και στα σταθμά του, θεωρήθηκε από σοβαρούς θεωρητικούς και κοινωνιολόγους ως αυθεντικός και αντιπροσωπευτικός Ελληνας.

Αλήθεια, αρνητικό πρότυπο ή προς αποφυγήν;