Γρίπη: Η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση σώζουν ζωές

Το ενδημικό κύμα της γρίπης βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη σε Ευρώπη, ΗΠΑ, Καναδά και, φυσικά, στη χώρα μας όπου, με βάση όλα τα δεδομένα, επικρατεί ένα νέο, διαφοροποιημένο στέλεχος της γρίπης Η3Ν2, που χαρακτηρίζεται για την αυξημένη νοσηρότητα αλλά και για το ότι προκαλεί σοβαρές επιπλοκές με διπλάσια συχνότητα σε σχέση με άλλα στελέχη της γρίπης.

Οι λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος είναι ιδιαίτερα συχνές κατά τους χειμερινούς μήνες. Στην πλειονότητά τους οφείλονται σε ιούς, από τους οποίους ο ιός της γρίπης θεωρείται ο πλέον παθογόνος και με την μεγαλύτερημεταδοτικότητα.

Στην Ελλάδα, η έξαρση της εποχικής γρίπης παρατηρείται παραδοσιακά μεταξύ Δεκεμβρίου και Απριλίου, οπότε και εκδηλώνεται κάθε χρόνο μεγάλος αριθμός κρουσμάτων, με κορύφωση της δραστηριότητας του ιού το μήνα Φεβρουάριο. Το ίδιο μοτίβο φαίνεται πως θα ισχύσει και εφέτος.

Η γρίπη μεταδίδεται από το ένα άτομο στο άλλο όταν ένας ασθενής βήχει, φταρνίζεται ή μιλά και διασπείρει τα ιϊκά σωματίδια στον αέρα με τη μορφή πολύ μικρών σταγονιδίων. Οι ιοί της γρίπης μεταδίδονται επίσης μέσω των χεριών, όταν αγγίζουμε αντικείμενα και επιφάνειες που έχουν μολυνθεί και στη συνέχεια μεταφέρουμε τον ιό στα μάτια, τη μύτη ή το στόμα μας. Παράγοντες όπως ο ψυχρός καιρός και ο συγχρωτισμός αυξάνουν τη μετάδοση και τη κυκλοφορία του ιού.

Η γρίπη χαρακτηρίζεται, από την αιφνίδια έναρξη έντονων συμπτωμάτων, όπως υψηλού πυρετού, έντονης κόπωσης, μυαλγιών, αρθραλγιών, πονοκέφαλου και βήχα, που μπορούν να διαρκέσουν από 2–7 ημέρες. Τα παιδιά μπορεί να παρουσιάζουν συμπτώματα από το γαστρεντερικό, όπως ναυτία, εμετούς και διάρροια, ενώ στους ενήλικες τα συμπτώματα αυτά είναι λιγότερο συχνά.

Αντίθετα, σε άλλες ιογενείς αναπνευστικές λοιμώξεις, όπως είναι το κοινό κρυολόγημα, τα παραπάνω συμπτώματα είναι συνήθως πιο ήπια και κυριαρχούν η καταρροή και ο πονόλαιμος.

Ποιοι κινδυνεύουν από επιπλοκές

Αν και ο ιός της γρίπης στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων προκαλεί αναπνευστική λοίμωξη η οποία αυτοπεριορίζεται έπειτα από λίγες μέρες, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές, ιδιαίτερα στα άτομα των ομάδων υψηλού κινδύνου, όπως είναι αυτά με καρδιαγγειακή νόσο ή χρόνια πνευμονοπάθεια, αλλά και τα άτομα με μεταβολικά (π.χ. σακχαρώδης διαβήτης) και νευρολογικά νοσήματα, νεφρικά νόσο, μειωμένη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος ή παχυσαρκία.

Υψηλό κίνδυνο επιπλοκών διατρέχουν επίσης τα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών και τα βρέφη.

Μία από τις σημαντικότερες επιπλοκές της γρίπης, που σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί στον θάνατο, είναι η πνευμονία από τον πνευμονιόκοκκο, ενώ ακόμη και ο ίδιος ο ιός της γρίπης μπορεί να προκαλέσει πνευμονία.
 
Στις επιπλοκές της λοίμωξης από τον ιό της γρίπης περιλαμβάνονται επίσης οι κρίσεις άσθματος στα άτομα που πάσχουν από βρογχικό άσθμα, η παρόξυνση της χρόνιας βρογχίτιδας, η επιδείνωση της καρδιακής ανεπάρκειας ή του διαβήτη. Τα παιδιά μπορεί, επίσης, να παρουσιάσουν άλλες λοιμώξεις όπως είναι η ιγμορίτιδα και η ωτίτιδα.

Μπορεί οι επιπλοκές της γρίπης να μην είναι πολύ συχνές, η επίπτωση όμως της γρίπης είναι τόσο μεγάλη, ώστε κάθε χρόνο χιλιάδες ασθενείς χρειάζονται νοσηλεία.

Στη χώρα μας, μόνο κατά την περίοδο της εποχικής γρίπη 2013-2014 καταγράφηκαν 338 σοβαρά κρούσματα γρίπης που χρειάστηκαν νοσηλεία σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας, με 145 από τους νοσηλευόμενους ασθενείς να καταλήγουν τελικάαπό τις επιπλοκές της γρίπης.

Η ατομική προστασία

Την μεγαλύτερη σημασία για την αντιμετώπιση του προβλήματος της γρίπης έχει η πρόληψή της. Σε επίπεδο Δημόσιας Υγείας ιδιαίτερη σημασία έχει τόσο η ατομική προστασία όσο και η αποφυγή διασποράς του ιού στην κοινότητα, μέσω της τήρησης των κανόνων ατομικής και κοινωνικής αναπνευστικής υγιεινής.

Το συχνό πλύσιμο των χεριών και η αποφυγή συγχρωτισμού σε κλειστούς χώρους και ιδιαίτερα με άτομα που εμφανίζουν συμπτώματα ιογενούς αναπνευστικής λοίμωξης, αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.

Η τόνωση επίσης του αμυντικού συστήματος με την υγιεινή διατροφή, την άσκηση, την αποφυγή παθητικού και ενεργητικού καπνίσματος, τη διατήρηση φυσιολογικού βάρους, τον επαρκή ύπνο και την αποφυγή ψυχολογικών επιβαρύνσεων, μειώνει τις πιθανότητες σοβαρής λοίμωξης, τόσο από τον ιό της γρίπης όσο και από άλλους αναπνευστικούς ιούς.

Επειδή όμως η αποφυγή μετάδοσης της γρίπης δεν επαρκεί για να εξαλείψει το πρόβλημα, είναι επιτακτικός ο εμβολιασμός με το εποχικό αντιγριπικό εμβόλιο, που αποτελεί τον σημαντικότερο τρόπο πρόληψης της γρίπης σε όλο τον κόσμο.

Ειδικά για τα άτομα που ανήκουν στις ομάδες υψηλού κινδύνου και τους επαγγελματίες υγείας (έχουν τριπλάσιο κίνδυνο να νοσήσουν λόγω της επαφής τους με άτομα που νοσούν από γρίπη), ο εμβολιασμός είναι απόλυτα απαραίτητος, καθώς όχι μόνο βοηθάει σημαντικά στην ατομική προστασία από τη γρίπη αλλά συμβάλλει επιπλέον στον περιορισμό εξάπλωσης του ιού στην κοινότητα και ιδιαίτερα στο νοσοκομειακό περιβάλλον.

Απαραίτητο το αντιγριπικό εμβόλιο

Στην εφετινή ενδημική περίοδο της γρίπης ιδιαίτερη ανησυχία έχει προκαλέσει το γεγονός ότι το προεξάρχον στέλεχος που ευθύνεται για την υψηλή νοσηρότητα της γρίπης είναι στέλεχος της γρίπης Α (H3N2), που εμφανίζει γενετικές και αντιγονικές διαφορές από το αντίστοιχο στέλεχος Α(Η3Ν2) που περιέχεται στο κυκλοφορούν εμβόλιο της εποχικής γρίπης.

Ο υπότυπος αυτός απομονώνεται μέχρι στιγμής σχεδόν στα μισά επιβεβαιωμένα περιστατικά γρίπης στις Ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας, ενώ σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΚΕΕΛΠΝΟ τα υπόλοιπα κρούσματα θα προκληθούν από δύο άλλα στελέχη, το Α (H1N1)pdm09 και το στέλεχος τύπου Β.

Παρότι το εφετινό εμβόλιο δεν περιέχει το διαφοροποιημένο στέλεχος Α (Η3Ν2), παραμένει σημαντικό προληπτικό μέτρο για τη γρίπη, διότι μας καλύπτει για τα στελέχη Α(Η1Ν1)pdm09 και τα στελέχη γρίπης τύπου Β, ενώ είναι πιθανό, μέσω της παραγωγής αντισωμάτων με διασταυρούμενη ανοσία, να προστατεύει από σοβαρή νόσο και επιπλοκές και από το διαφοροποιημένο στέλεχος Α(Η3Ν2).

Ως εκ τούτου συνιστάται η συνέχιση του εμβολιασμού με το υπάρχον αντιγριπικό εμβόλιο για τις ομάδες αυξημένου κινδύνου, όπως είναι τα άτομα άνω των 60 ετών, παιδιά και ενήλικες με χρόνια νοσήματα, έγκυες και θηλάζουσες, άτομα με νοσογόνο παχυσαρκία, καθώς και όλοι οι κλειστοί πληθυσμοί σε φυλακές, ιδρύματα, σχολές και ειδικά σχολεία.

Πρέπει να τονιστεί ότι από τη στιγμή διενέργειας του εμβολιασμού ως τη στιγμή που το εμβόλιο θα αρχίσει να παρέχει προστασία, μεσολαβεί ένα χρονικό διάστημα δύο περίπου βδομάδων, ενώ η ισχύς του εμβολίου παραμένει μόνο για την τρέχουσα ενδημική περίοδο.

Επίσης για άτομα υψηλού κινδύνου όπως και για άτομα άνω των 65 ετών, είναι πιθανόν, για τη διατήρηση επαρκούς επιπέδου αντισωμάτων,να χρειαστεί επαναληπτική δόση, κατόπιν συνεννόησης με τον θεράποντα ιατρό.

Ανάγκη για ευαισθητοποίηση της κοινότητας

Λόγω της εμφάνισης του διαφοροποιημένου στελέχους γρίπης Α(Η3Ν2), το ΚΕΕΛΠΝΟ τονίζει την ανάγκη ιδιαίτερης ευαισθητοποίησης της κοινότητας για τη σχολαστική τήρηση των μέτρων υγιεινής των χεριών και αναπνευστική υγιεινής, αλλά και των γιατρών μας για την έγκαιρη χορήγηση αντιϊικής θεραπείας στις ομάδες αυξημένου κινδύνου του πληθυσμού και σε άτομα με σοβαρή λοίμωξη.

Απαραίτητη είναι επίσης από τον ασθενή η αναζήτηση ιατρικής συμβουλής σε περίπτωση παρατεταμένων ή σοβαρών συμπτωμάτων γρίπης, ακόμη και όταν δεν ανήκουν σε ομάδα αυξημένου κινδύνου για επιπλοκές.

Στη χώρα μας ήδη καταγράφηκαν τα πρώτα σοβαρά περιστατικά γρίπης που χρειάστηκενα νοσηλευθούν σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας, καθώς καιοι πρώτοι θάνατοι ασθενών, οι οποίοι κατέληξαν από επιπλοκές της γρίπης.

Η ανοδική τάση των κρουσμάτων και, δυστυχώς, των σοβαρών επιπλοκών εκτιμάται ότι θα είναι ακόμη πιο έντονη τις επόμενες βδομάδες, λόγω και της επιδείνωσης των καιρικών συνθηκών, ενώ το κύμα της εποχικής γρίπης αναμένεται να έχει διάρκεια περίπου 3 μήνες.

Ανάλογη είναι και η κατάσταση στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που καταγράφει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων (ECDC), στα τέλη Δεκεμβρίου καταγράφηκε σημαντική αύξηση των κρουσμάτων γρίπης πανευρωπαϊκά, ενώ σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Παρατηρητών Νοσηρότητας στην Πρωτοβάθμια Περίθαλψη, το επίπεδο νοσηρότητας της γρίπης στις χώρες της Ευρώπης αυξάνεται από βδομάδα σε βδομάδα.

Τα τελευταία χρόνια, με την επανεμφάνιση του ενδεχόμενου πανδημικής γρίπης, η ευαισθητοποίηση τόσο της κοινότητας όσο και των γιατρών είναι αυξημένη. Η παγκόσμια επιφυλακή για την αποφυγή της πανδημικής γρίπης οδήγησε σε καλύτερη ενημέρωση του πληθυσμού και αυξημένη λήψη των ενδεδειγμένων προληπτικών, διαγνωστικών και θεραπευτικών μέτρων.

Στα πλαίσια αυτά και περισσότερο στη χώρα μας, λόγω της οικονομικής κρίσης που δεν επιτρέπει περιττή απώλεια εργατοωρών και σπατάλη πόρων, είναι πολύτιμη η συμβολή του εργαστηρίου για την έγκαιρη διάγνωση, αλλά και του κλινικού γιατρού για τη χορήγηση της κατάλληλης θεραπείας και την αποφυγή επιπλοκών από τη νόσο.

Θα πρέπει να γίνει συνείδηση ότι η γρίπη αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα Δημόσιας Υγείας που κάθε χρόνο με μικρότερη ή μεγαλύτερη ένταση θα μας απασχολεί. Εκατοντάδες ζωές χάνονται κάθε χρόνο, ενώ παράλληλα οι οικονομικές επιπτώσεις επιβαρύνουν τόσο το Σύστημα Υγείας της χώρας μας όσο και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

——————————

ΠΛΑΙΣΙΟ

Εξετάσεις και αντιϊικά φάρμακα

Η έγκαιρη διάγνωση της γρίπης έχει ιδιαίτερη αξία γιατί βοηθάει στη σωστή διαχείριση του ασθενή στο νοσοκομείο και συντελεί στην αποφυγή διασποράς του ιού τόσο στο κοινωνικό περιβάλλον του ασθενή, όσο και στο νοσοκομείο.

Στις περιπτώσεις που ο ασθενής εμφανίσει συμπτώματα γρίπης και συγχρόνως υπάρχουν προδιαθεσικοί παράγοντες για σοβαρή λοίμωξη ή όταν υπάρχουν ενδείξεις σοβαρής λοίμωξης, ανεξάρτητα από το αν ο ασθενής ανήκει στις ομάδες υψηλού κινδύνου, συνιστάται η διενέργεια ειδικών διαγνωστικών εξετάσεων, όπως και η έγκαιρη χορήγηση της κατάλληλης αντιϊκής θεραπείας.

Η αναμονή των αποτελεσμάτων της ειδικής εργαστηριακής εξέτασης δεν πρέπει βέβαια να καθυστερεί την λήψη προφυλακτικών μέτρων ή την έναρξη αντιιϊκής αγωγής , εάν πιθανολογείται λοίμωξη από τον ιό της γρίπης. Η έγκαιρη χορήγηση αντιιϊκής θεραπείας (μέσα σε 48 ώρες) προλαμβάνει επιπλοκές που μπορεί να οδηγήσουν σε νοσηλεία σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας ή και δυσμενή κατάληξη για τον ασθενή.

Τα αντιϊικά φάρμακα κατά της γρίπης μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την πρόληψη της εμφάνισης συμπτωμάτων γρίπης, κατά τη κρίση βέβαια του θεράποντα ιατρού.

Όλα τα παραπάνω έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία στις μέρες μας, που εν μέσω της οικονομικής κρίσης πολλές ειδικές Μονάδες Εντατικής αν και υποστελεχωμένες, επιβαρύνονται με την επιπλέον νοσηλεία ασθενών με επιπλοκές της γρίπης.

Ο Αθανάσιος Τσακρής είναι καθηγητής Μικροβιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος ΔΣ του ΚΕΕΛΠΝΟ