Μάρτυρας της ελευθερίας

Τα είδωλά του ήταν οι εκπρόσωποι της γαλλικής σάτιρας που κατεδάφιζαν την πολιτική ορθότητα. Στον δρόμο του βρέθηκε το φανατικό Ισλάμ. Πολλοί το φοβούνταν, εκείνος όχι. Γελοιογράφησε τον φανατισμό του με το επιθετικό χιούμορ στο οποίο τον μύησαν τα πρότυπά του. Στο τέλος του δρόμου δύο ενοχλητικά Καλάσνικοφ τον έκαναν να σιωπήσει

Ο Μορίς είναι ένας αριστεριστής αντικαπιταλιστής γάτος και ο Παταπόν ένας σκύλος. Ζούσαν για καιρό στα καρέ ενός κόμικ-στριπ. Γαλλικού. Αλλά δεν τσακώνονταν σαν τον σκύλο με τη γάτα. Διαφωνούσαν, βεβαίως, για τα πάντα – για τους ραβίνους, τους μουφτήδες, τον Πάπα, για το σεξ, για την Αριστερά, για τους οικολόγους. Αλλά ο στόχος της διαφωνίας τους ήταν κοινός: η συνειδητοποιημένη πλάκα στην κριτική κάθε μορφής εξουσίας, με έναν τρόπο που πήγαινε απέναντι στον καθωσπρεπισμό. Στην ψευδοευπρέπεια της πολιτικής ορθότητας.

Ο άνθρωπος που εμπνεύστηκε τον Μορίς και τον Παταπόν έκανε την ίδια δουλειά που έκανε και ο Τσαρλς Σουλτς (του Σνούπι), ο Αλ Ταλιαφέρο (του Ντόναλντ), ο Φλόιντ Γκόντφρεντσον (του Μίκι), τόσοι και τόσοι καλλιτέχνες της τέχνης που κάποτε είχε αποκληθεί «κινηματογράφος του φτωχού». Ονομαζόταν Στεφάν Σαρμπονέ, υπέγραφε Σαρμπ και, προφανώς, ενώ λάτρευε τους κλασικούς των κόμικς, ως πρότυπα είχε ορισμένους πιο κοντινούς του: τον Καβανά (τον «καθηγητή Σορόν» του πλέον βλάσφημου περιοδικού της μεταπολεμικής Γαλλίας, του «Hara-kiri»), τον Ράιζερ, τον Καμπί, τον Βολινσκί και κάποιους ομοίους τους.

Με άλλα λόγια, ο Σαρμπ ήταν ένα κακό παιδί που σίγουρα γέννησε το πνεύμα ελευθεριότητας της σάτιρας που πλαισίωσε τον γαλλικό Μάη. Είχε γεννηθεί το 1967 και τη δεκαετία του 1980, άρχισε να περιφέρει τα πρώτα του κόμικς στα περιοδικά που κυκλοφορούσαν στο Παρίσι. Συνεργάστηκε με όλα τα χιουμοριστικά. Στο «Fluide Glacial», πλάι στον Γκοτλίμπ, σχεδίασε τις περιπέτειες του Μαρσέλ Κεφ, «του μπάτσου», ενώ αργότερα δημοσίευε ένα μηνιαίο χρονικό υπό τον τίτλο «Ο φετφάς του αγιατολάχ Σαρμπ». Στο «Écho des savanes» έδινε διάφορες ισοπεδωτικά κριτικές βινιέτες. Και από το 1992 άρχισε να εργάζεται κανονικά για το περιοδικό «Charlie Hebdo», το έντυπο που διαδέχτηκε το «Hara-kiri». Πολύ σύντομα έφτιαξε εκεί μια εβδομαδιαία στήλη με τίτλο «Ο Σαρμπ δεν αγαπάει τους ανθρώπους».

Η στήλη προφανώς ήταν ψευδεπίγραφη – τα ίδια έλεγαν, άλλωστε, ο καθηγητής Σορόν και ο Ράιζερ, η βιαιότητα των οποίων ήταν κάτι σαν ξόρκι της κοινοτοπίας που ήταν ο συνήθης λόγος της πολιτικής και του Τύπου, του σχολείου, των κατεστημένων του πανεπιστημίου, των εκπροσώπων των θρησκειών.

ΣΤΗΝ ΚΑΡΕΚΛΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ. Ο Σαρμπ ήταν ένας μαχητικός άνθρωπος. Στρατευμένος στο ιδίωμα που σιγά σιγά καλλιέργησε, πέρασε ένα φεγγάρι και από το Κομμουνιστικό Κόμμα, ενώ δούλεψε και στην εφημερίδα του κόμματος, την «Ουμανιτέ», από την οποία πήρε σύνταξη και ένας στενός συνεργάτης του στο «Charlie Hebdo», ο Ζορζ Βολινσκί. Το 2009 η προσήλωσή του στο περιοδικό, ο εμπνευστικός χαρακτήρας του και οι ιδέες που γεννούσε συνέχεια τον έχρισαν αυτοδικαίως διευθυντή στο περιοδικό.

Ηταν στη θέση του καθηγητή Σορόν, αλλά όχι στα χρόνια του. Η γαλλική κοινωνία είχε αλλάξει. Πολλές βεβαιότητες είχαν καταρρεύσει. Η Αριστερά δεν ήταν πια ό,τι ευαγγελιζόταν και μια νέα θεοκρατία, που συχνά ριζοσπαστικοποιούνταν χρησιμοποιώντας και επιχειρήματα της παλιάς αντικαπιταλιστικής ρητορικής, ανθούσε μέσα στη χώρα από τη διαρκώς ανερχόμενη μουσουλμανική κοινότητα. Και το περιοδικό συχνά χτυπιόταν ως μη πολιτικώς ορθό, ακόμη και ως ρατσιστικό.

Ηταν η εποχή που οι ιδέες της πολυπολιτισμικότητας άρχισαν να δοκιμάζονται σοβαρά σε ένα πρότυπο κοσμικού κράτους, όπως η Γαλλία, και σοβαροί διανοητές, όπως ο καθηγητής Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ ή ο προκλητικός και ασεβής συγγραφέας Μισέλ Ουελμπέκ έβαλλαν ανοιχτά κατά των ριζοσπαστικών θυλάκων του Ισλάμ μέσα στη Γαλλία. Ο Ταγκιέφ συνέδεε ανοιχτά τη ριζοσπαστικοποίηση ενός θεοκρατικού Ισλάμ με την άνθηση μιας νέας εβραιοφοβίας στη Γαλλία.

Τους κινδύνους ο Σαρμπ τους γνώριζε καλά, επέμενε ωστόσο να τους αψηφά. Το περιοδικό του ήταν το μόνο γαλλικό έντυπο που είχε αναδημοσιεύσει τα σκίτσα του Μωάμεθ του δανού σκιτσογράφου Κουρτ Βεστεργκάαρντ. Ηταν πολύ ριψοκίνδυνη απόφαση, η εκδοτική ομάδα του είχε μπει στο μάτι του κυκλώνα. Πριν αναλάβει τη διεύθυνση ο Σαρμπ, αλλά και κατόπιν, πολύ συχνά είχε ασκηθεί ανελέητη κριτική στις συντηρητικές επιλογές των μουσουλμανικών κοινοτήτων της Γαλλίας. Η υποτιθέμενη πολιτισμική διαφορετικότητα, η πατριαρχική οικογένεια, η κλειτοριδεκτομή, η μπούρκα, ο φονταμενταλισμός ήταν πάντα πολύ ψηλά στα αγαπημένα θέματα του «Charlie Hebdo».

Το φθινόπωρο του 2011 ο Σαρμπ έλαβε μια στρατηγική απόφαση. Θα έκανε ένα τεύχος αφιερωμένο στο φανατικό Ισλάμ. Εκανε λογοπαίγνιο με το λογότυπο του περιοδικού, το «Charlie Hebdo» μετονομάστηκε σε «Saria Hebdo» (σ.σ.: σαρία: ο ισλαμικός νόμος στο όνομα του Θεού) και ο Προφήτης Μωάμεθ στο πρωτοσέλιδο εμφανιζόταν ως έκτακτος συνεργάτης της έκδοσης. Πριν προλάβει το τεύχος να κυκλοφορήσει στα περίπτερα, άγνωστοι πυρπόλησαν τα γραφεία του περιοδικού με εμπρηστικές βόμβες. Εκτοτε η όποια δημιουργική γαλήνη απέδρα από τη ζωή του Σαρμπ και των συνεργατών του. Αποδέχθηκαν αστυνομική προστασία, ενώ συνεχώς το όνομα του διευθυντή φιγουράριζε σε λίστες φανατικών ως υποψήφιο θύμα της εκδίκησης των προσβεβλημένων τζιχαντιστών. Ακόμα και σε λίστα της Αλ Κάιντα.

Φινάλε. Ισως φοβήθηκε. Αλλά δεν υπέστειλε την πένα. Οταν, το 2012, ρωτήθηκε στο πλαίσιο ενός ρεπορτάζ της «Μοντ» αν φοβάται, απάντησε κοφτά: «Ισως είναι λίγο πομπώδες αυτό που θα πω, αλλά προτιμώ να πεθάνω όρθιος παρά να ζω στα γόνατα». Και συνέχισε.

Το φινάλε, γνωστό. Το μεσημέρι της 7ης Ιανουαρίου 2015 ο Σαρμπ και συνεργάτες του πήγαν στο γραφείο για μια συνηθισμένη σύσκεψη. Ηταν μια καθημερινή ημέρα, οι αστυνομικοί φρουρούσαν το κτίριο, ο θυρωρός ήταν στη θέση του, κάποιος είχε αργήσει επειδή τον πήρε ο ύπνος, κάποιοι φίλοι του περιοδικού είχαν περάσει για συζήτηση. Ωσπου ένα αυτοκίνητο παρκάρισε μπροστά στα γραφεία του «Charlie Hebdo» και δύο αδέλφια, τζιχαντιστές γεννημένοι και μεγαλωμένοι στο Παρίσι, εισέβαλαν με Καλάσνικοφ. Πυροβολούσαν όποιον συναντούσαν. Αλλά είχαν έναν στόχο: τον Σαρμπ. Αυτόν ήθελαν οπωσδήποτε να τον σκοτώσουν. Δεν δυσκολεύτηκαν. Δεν είχε μαζί του ντουφέκια και το πενάκι του σκιτσογράφου, ο μαρκαδόρος και τα μελάνια ναι μεν θεωρούνται όπλα, αλλά στην υπηρεσία μιας αναίμακτης επανάστασης – της σάτιρας, που συμβάλλει στη συνειδητοποίηση των πολιτών και στην υπονόμευση των αυταρχικών εξουσιών. Ανάμεσά τους και του ισλαμοφασισμού.