Οι αλαζόνες

Ο Αλαζών ήταν ένας κωμικός χαρακτήρας που μας παρέδωσε η αττική κωμωδία. Εχει ένα ευρύ φάσμα γελοίων ιδιοτήτων ξεκινώντας από το κάμωμα, την ψευδοέπαρση, την καυχησιολογία για να φτάσει στα όρια της βλακείας και της ανοησίας.

Ενας αριστοφανικός αλαζών είναι ο Λάμαχος στους «Αχαρνής». Ο Λάμαχος ήταν γνωστό ιστορικό πρόσωπο στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, στρατηγός, που η κωμωδία και η λαϊκή σάτιρα του καιρού τον παρουσιάζει για τον τυπικό επηρμένο, το παγόνι που φουσκώνει και καμαρώνει για την ανδρεία του και τη στρατηγική του ιδιοφυΐα και αν τον ξύσεις λίγο, αν του αφαιρέσεις τη στολή, τα παράσημα και τη ρητορεία, σου αποκαλύπτεται ένας δειλός, περιδεής, φουκαράς, ένα ανθρωπάκι της συμφοράς.

Στη σκηνή που τον εισάγει ο Αριστοφάνης, εγκαινιάζοντας και την «ένδοξη» σκηνική του περιπέτεια στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου, ντύνεται επί σκηνής με πανοπλία, όπλα, εκστρατευτικά εργαλεία και επιθετικό ρητορικό παραλήρημα για να επιστρέψει σε λίγο κουτσαίνοντας, κλαίγοντας, για να μας πληροφορήσει πως πριν έρθει σε επαφή με τον εχθρό έπεσε σε έναν βόθρο με περιττώματα, έσπασε το πόδι του και χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει το κράνος του για δοχείο νυκτός!

Αυτός λοιπόν ο καταγωγικός θεατρικός γελοίος έδωσε στο θέατρο δεκάδες, εκατοντάδες ομολόγους του. Και πρώτον στη συνέχεια τον «Miles gloriosus» του Λατίνου Πλαύτου, έναν φαμφαρόνο (θυμηθείτε τον Μπραγκαλεόνε της ιταλικής ταινίας με τον έξοχο μεγάλο τραγικό, δραματικό και κωμικό ηθοποιό Βιτόριο Γκάσμαν και τους θαυμάσιους ιταλούς επίσης ομοτέχνους του όπως ο Φαμφαρόνος του Σόρντι).

Κάνοντας υποχρεωτικά άλματα δεν μπορώ να μη σταθμεύσω στον Σαίξπηρ και να εντοπίσω τον άγγλο Λάμαχο στον πρώτο Φάλσταφ, που πρωτοεμφανίζεται στον Ερρίκο ΣΤ’ του άγγλου δημιουργού ως καρικατούρα ενός περιδεούς στρατιώτη που κατά τη διάρκεια της μάχης λουφάζει πίσω από θάμνους για να εμφανιστεί μετά το τέλος της σύγκρουσης να ιδιοποιείται ηρωικές πράξεις άλλων. Ηταν τόση η επιτυχία αυτού του δευτερεύοντος ρόλου ώστε, λέγεται, πως η Βασίλισσα Ελισάβετ παρακάλεσε τον ποιητή να γράψει ένα ολόκληρο έργο με κεντρικό ήρωα τον δειλό, φοβιτσιάρη και ερωτύλο Φάλσταφ, πράγμα που ο ποιητής το τόλμησε γράφοντας «Τις περιπέτειές του», σ’ ένα έργο πεζό, την πρώτη αστική φάρσα της αγγλικής δραματουργίας.

Ο «Βολπόνε» του Μπεν Τζόνσον είναι μια σκληρή αλλά αδρά σατιρική παραλλαγή του τύπου για να έρθουμε στους Καπιτάνους της λόγιας και της επαγγελματικής κωμωδίας (commedia errudita, commedia del arte).

Ακολουθούν οι περσόνες μπούφες της γαλλικής κωμωδίας, της φάρσας και του αστικού δράματος (ο αφηρημένος, ερωτύλος, δειλός Επιχόντοφ με τα τριζάτα σκαρπίνια στον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ είναι μια αναδίπλωση σε έξοχη ιλαροτραγική παραλλαγή).

Η δική μας δάνεια, ως προς την καταγωγή της από τα ιταλικά, κρητική κωμωδία είναι γεμάτη τέτοιες ιλαροτραγικές γελοίες μουτσούνες όπως ο αρματωμένος βλαξ Καπιτάνο στον «Φορτουνάτο» που απειλώντας θεούς και δαίμονες ζητάει να τον δεχτούν σ’ ένα πορνείο και τον λούζουν πατόκορφα με τις γνωστές λεκάνες!

Ανάλογη σκηνή έχει και το αριστούργημα ενός παιδιού, του Δημητρίου Γουζέλη, που σατιρίζοντας ένα υπαρκτό πρόσωπο της Ζακύνθου, τον επονομαζόμενο Χάση που προκαλεί θεούς κι αυτός και δαίμονες σ’ ένα σταυροδρόμι, όπου τα πορνεία, λούζεται με ανάλογα αποπλύματα.

Ενα άλλο παιδί-θαύμα μας άφησε ένα υπερρεαλιστικό σχεδόν εγγόνι του Λάμαχου, τον Ιμπί. Αναφέρομαι βεβαίως στον Ζαρί, που θεωρήθηκε από τους υπερρεαλιστές μαζί με τον Λοτρεαμόν πρόγονος του ιδιώματός τους. Αλλά και όλοι οι ψευτοσπουδαίοι, ψευτοπαλικαράδες, τζάμπα μάγκες του κουκλοθεάτρου, του Καραγκιόζη, της Επιθεώρησης (θυμηθείτε τον Νίκο Ρίζο, τον Τάκη Μηλιάδη, τον Φραγκίσκο Μανέλλη) συνεχίζουν μια γενναία παράδοση.

Αλλά γιατί σήμερα ακριβώς βρήκα την ευκαιρία να αναφερθώ σ’ αυτήν την persona bufa της ιστορίας του θεάτρου;

Γιατί πάλι με εντυπωσιάζει, κάθε φορά που το σκέφτομαι, η παραδοξολογία του Οσκαρ Ουάιλντ πως η φύση μιμείται την τέχνη.

Βλέποντας, τώρα που ο κάθε επώνυμος ή ανώνυμος και για λίγο φαινόμενος πικραμένος μπορεί να εκτίθεται δημόσια είτε με δηλώσεις στον Τύπο είτε στο ραδιόφωνο είτε στην τηλεόραση και πλέον συστηματικά στο Διαδίκτυο, στο facebook και στο twitter, διαπιστώνω πως έχουν πλέον περισσέψει ανάμεσά μας οι μπούφοι, οι αλαζόνες της δεκάρας, οι παρλαπίπες, οι τραπεζορήτορες, οι μάγκες της ελεεινής μορφής και συχνά-πυκνά οι αρνητικές φωτογραφίες του Δον Κιχώτη. Ψευτοπαλικαράδες εξορμούν γυμνούληδες από ιδέες, επιχειρήματα, γνώσεις, ικανότητες εναντίον ανεμόμυλων και διάφορων σκιάχτρων. Είναι αυτό που λέει κάπου στον «Ληρ» ο Σαίξπηρ: «Τζουτζέδες που μπορείς να τους τρυπήσεις και να τους πανικοβάλεις μ’ ένα άχυρο».

Επιστρατεύοντας κάτι άθλιες ελληνικούρες, πασπαλίζοντας τις «απόψεις» τους σε τσιτάτα επωνύμων και τελείως αγνώστων, αρθρώνουν τη βλακεία τους με τουπέ, με έπαρση, καμαρώνοντας σαν γύφτικα σκεπάρνια. Και καλά να είναι κάτι γραφιάδες ή ποετάστροι και καλλιτέχνες της φωτιάς. Οταν ακούς και βλέπεις όμως πολιτικά πρόσωπα που παρασυρμένοι ψηφοφόροι, απληροφόρητοι και εξίσου ανίδεοι τους έχουν φέρει στο προσκήνιο με την ψήφο τους, συχνά ηγετικά υψηλόβαθμα στελέχη με γλαρό μάτι, με τάχα μου συγκαταβατικό ειρωνικό χαμόγελο γλωσσοκοπανάνε ενώ συνάμα με χειρονομίες νευρόσπαστων σαγηνεύουν τα πλήθη, τότε σε πιάνει απελπισία για το πώς μπόρεσαν και σταδιοδρόμησαν ως δημόσια πρόσωπα, ενώ η θέση τους είναι στο σανίδι της φάρσας, δίπλα στον Κλούβιο και στον Χατζηαβάτη, απόγονοι του Λάμαχου και του Χάση, γελοίες μιμήσεις του Μαλβόλιο, του Σκυλομουργιά και του Πάτου του «Ονείρου θερινής νύκτας» που μεταμορφωμένος σε γάιδαρο χαριεντίζεται γκαρίζοντας.

Ποιος θα μας το έλεγε πως κάποτε θα μας εξουσίαζαν τα εγγόνια του Μπερτόδουλου.