«Ο μεγαλοαστός που έβγαλε ομορφιά από τους περιθωριακούς»

Ο Μένης Κουμανταρέας ήρθε να προστεθεί στον κατάλογο των συγγραφέων και καλλιτεχνών εκείνων που βρήκαν άδοξο θάνατο από τις αναθυμιάσεις της πηγής των καλύτερων εμπνεύσεών τους. Της πηγής που ήταν η μη καθωσπρέπει, η αφορισμένη, η αμφίσημα ή και θανάσιμα γοητευτική πλευρά της ζωής των σύγχρονων πόλεων. Θα ήταν εξίσου υποκριτικό να το αποσιωπήσουμε αυτό όσο και να το μεγαλοποιήσουμε εξιδανικευτικά.

Σημασία έχει ότι αυτός ο ευπατρίδης της Πλατείας Βικτωρίας, σταθερού ομφαλού της γεωγραφίας της μνήμης του, αυτός ο μεγαλοαστός, που κόντρα στο ρεύμα του καιρού του δεν προσπάθησε ποτέ να παραστήσει τον λαϊκό, έσκυψε με περισσότερη αγάπη και συγκίνηση από κάθε άλλον σύγχρονο έλληνα συγγραφέα πάνω από τη ζωή των λαϊκών, των περιθωριακών, των λούμπεν ανθρώπων μιας κοσμοπολιτικής μεγαλούπολης όπως η Αθήνα και κατόρθωσε να αποστάξει ομορφιά από ένα υλικό που σχεδόν όλοι οι άλλοι βρίσκουν άσχημο και απωθητικό.

Το έκανε χωρίς ωραιοπάθεια, χωρίς ιδεολογικές προϋποθέσεις, χωρίς ψευδολογικά ρετουσαρίσματα της πραγματικότητας. Υπάρχουν στο έργο του και η ασφυξία των νέων της γενιάς του μέσα στο στυγνά μίζερο κοινωνικό περιβάλλον του ’50 και του ’60, και η οδυνηρή διάλυση των μικροαστικών ψευδαισθήσεων για την κατάκτηση της ατομικής ευτυχίας, και ο πόνος για τις ανάπηρες όψεις της ζωής, και (προπαντός) η μελαγχολία για την εφήμερη ή την εμποδισμένη ανθοφορία της ύπαρξης και για το ανολοκλήρωτο ή το ανέφικτο της ανθρώπινης επαφής. Αλλά ακόμη και σε ένα τόσο προφητικά κριτικό μυθιστόρημα όπως η «Βιοτεχνία υαλικών», από το 1975, απλώνεται από την αρχή ώς το τέλος το χάδι της συμπάθειας για τους βαυκαλιζόμενους με αυταπάτες μικροαστούς ήρωές του.

Η ήρεμη, περιποιημένη σαν κυρία του παλιού καιρού γραφή του μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, ασύμβατη με το εκρηκτικά μοντέρνο και άναρχο υλικό του. Ακριβώς από αυτή τη «δυσαρμονία» όμως πηγάζει η ένταση της αφήγησής του, καθώς και το ιδιότυπο χιούμορ του: ο ευπρεπής, παλαιικός τζέντλεμαν φωτογραφίζεται σαν ξεκάρφωτος πλάι σε ανθρώπους από τα υπόγεια και τις κακόφημες γωνιές του κοινωνικού ιστού, αυτοσαρκαζόμενος και αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τη δική τους σκοτεινή σαγήνη, την εύθραυστη ανθρωπιά τους.

Είχε εξαιρετικά ανεπτυγμένο esprit de corps, το αίσθημα του ανήκειν σε μια κάστα, τη λογοτεχνική, την οποία είχε σε μεγάλη υπόληψη, όχι απαραίτητα γι’ αυτούς που την αποτελούσαν αλλά γι’ αυτό που αντιπροσώπευε ως σώμα, και σεβόταν την εθιμοτυπία της. Αλλά εξέφραζε συχνά πυκνά κρίσεις για κλασικά ονόματα και έργα οι οποίες παρεξέκλιναν από τον Κανόνα και, εκτός από τολμηρές, ήταν συνήθως και εύστοχες. Γιατί ήταν ακομπλεξάριστος μετά λόγου γνώσεως και δεν αισθανόταν υποχρεωμένος να υποκλίνεται μπροστά σε οτιδήποτε υμνολογούνταν πάνδημα ως σπουδαίο.

Είμαι βέβαιος ότι αν ο θάνατος δεν τον είχε βρει όπως τον βρήκε, βίαια, αν και όχι εντελώς αναπάντεχα, θα είχε ζήσει πολύ περισσότερα από 83 χρόνια και μάλιστα θα είχε συνεχίσει να μας δίνει σημαντικά βιβλία. Θαύμαζα πάντοτε την απίστευτη ενέργειά του που ακόμη και στα ύστερα χρόνια της ζωής του, ανάμεσα σε απώλειες αγαπημένων προσώπων του και δικές του σοβαρές ασθένειες, τον έκανε να γράφει ασταμάτητα, σε υψηλό επίπεδο και – αυτό κι αν ήταν αξιοθαύμαστο – με αμείωτη την ικανότητα να ανανεώνεται. Ποιος θα περίμενε, για παράδειγμα, ότι αυτός ο ατομιστής, περίφρακτος μπουρζουάς, που ποτέ δεν τον άγγιξαν ιδεολογικά πάθη και γνώρισε ως έφηβος την, έστω ολιγοήμερη, ομηρεία στα χέρια του ΕΛΑΣ θα έδειχνε στα 82 του, με το προτελευταίο μυθιστόρημά του «Θάνατος στο Βαλπαραΐζο», όχι μόνο ανθρώπινη αλλά και πολιτική κατανόηση για μια μορφή του υπαρκτού σοσιαλισμού όπως ο Εριχ Χόνεκερ;