Θανάσης Οικονόμου: Ο γιατρός του Διαστήματος

Από τα Γρεβενά και τον Εμφύλιο, επικεφαλής επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και συνεργάτης επί σειρά ετών της NASA και της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας. Μάλιστα, τα όργανα που έχει κατασκευάσει έχουν φθάσει από τον Αρη μέχρι τον κομήτη στον οποίο προσεδαφίστηκε την περασμένη Τετάρτη η διαστημοσυσκευή «Philae».

«Οπα! Οπα! Για περιμένετε λίγο». Σε ένα από τα πολλά γραφεία της Διοίκησης Διαστήματος στη NASA, οι επιστήμονες που είχαν υπό την ευθύνη τους το διαστημικό ρομπότ «Spirit» το οποίο βρισκόταν στον Αρη γύρισαν τα κεφάλια τους προς την πόρτα. Ηταν λίγες ημέρες πριν από την 28η Οκτωβρίου 2005 και ο φίλος τους Θανάσης Οικονόμου έμπαινε μέσα χαμογελαστός κρατώντας μερικά χαρτιά. Η ομάδα ειδικών συσκεπτόταν για το εξής πρόβλημα: το «Spirit» βρίσκεται στον κρατήρα Erebus (Ερεβος) στον Αρη συλλέγοντας πληροφορίες και τραβώντας φωτογραφίες. Καθώς τις επόμενες ημέρες θα έπρεπε να μετακινηθεί περιμετρικά τού κρατήρα, σε άλλες θέσεις, αυτές θα έπρεπε να ονοματισθούν ώστε να υπάρχει ένας μπούσουλας για το πού πάει και τι κάνει το ρομπότ.
Ο Θανάσης Οικονόμου, Τομ όπως τον φωνάζουν όλοι εκεί, μοίρασε τα χαρτιά στους συναδέλφους του και σε καθένα από αυτά είχε γράψει 11 ονόματα από τα οποία θα έπρεπε να επιλεγούν 2-3. Πολύ πριν από τότε, ο έλληνας επιστήμονας είχε ήδη συνεισφέρει στην επιτυχία πολλών διαστημικών αποστολών με τα όργανα που είχε σχεδιάσει. Γι’ αυτό είχε κάθε δικαίωμα να επιλέξει τα ονόματα που θα δίνονταν στις περιοχές που θα επισκεπτόταν το «Spirit».
Οι συνάδελφοί του λοιπόν είδαν γραμμένα στο χαρτί τα ακόλουθα ονόματα: Antistasi, Ochi, Kalavrita, Lasithi, Pindos, Kalambaka, Agrafa, Orliakas, Ziakas, ELAS, Kypourio. To κάθε έγγραφο είχε επικεφαλίδα «Ονόματα περιοχών που θα αποτελέσουν προσεχείς στόχους» και από κάτω υπήρχε η διευκρίνιση ότι «October 28 is “Ochi” Day in Greece»!
«Πρότεινα στους συναδέλφους μου, μια και σε λίγες ημέρες θα είχαμε την εθνική μας γιορτή, να επιλέξουν μεταξύ 11 ονομάτων που σχετίζονται με την 28η Οκτωβρίου και ειδικότερα με την αντίσταση του λαού μας κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο» λέει ο ίδιος.
Τα ονόματα επιλέχθηκαν και ακολούθησε το δεύτερο και εξίσου κρίσιμο σημείο της σύσκεψης που είχε να κάνει με τον σχεδιασμό της στρατηγικής: «Εγώ λέω ότι αν κινηθούμε προς Kalambaka θα κάνουμε σημαντικές ανακαλύψεις» ακούστηκε ο ένας. «Εγώ λέω να περιμένουμε στα Kalavrita για να περάσουν οι θυελλώδεις άνεμοι και να κατευθυνθούμε προς το Kypourio» είπε ένας άλλος δείχνοντας στον χάρτη του αρειανού κρατήρα τις περιοχές με τα νέα τους ονόματα. «Μερικά από τα ονόματα αυτά είναι τοπικές ονομασίες από την επαρχία μου, τα οποία και πάλι σχετίζονται με την Αντίσταση».

Γρεβενά – Σικάγο. Εκείνη η περίοδος ουδέποτε έσβησε από το μυαλό του Θανάση Οικονόμου. Την εποχή του Εμφυλίου ήταν επτά χρονών. Είχε γεννηθεί στο χωριό Ζιάκα των Γρεβενών. Η εποχή ήταν πολύ δύσκολη για την οικογένειά του. Ο ίδιος δεν είχε πάει καθόλου σχολείο και ουσιαστικά όποτε το επέτρεπαν οι καταστάσεις βοσκούσε πρόβατα. Πέρασε πολύς καιρός ώσπου να μπει για πρώτη φορά στην αίθουσα ενός σχολείου. Αλλά δεν ήταν στην Ελλάδα, ήταν στην Τσεχοσλοβακία, όπου είχε καταφύγει. Ξεκίνησε από το μηδέν, γραφή και ανάγνωση, και σε λίγα χρόνια, αρχές της δεκαετίας του 1960, αποφοίτησε με άριστα από το Πανεπιστήμιο της Πράγας. Είχε σπουδάσει πυρηνικός φυσικός.
Πέρασε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και έγινε επικεφαλής επιστήμονας στο Εργαστήριο Αστροφυσικής και Διαστημικών Ερευνών Ενρίκο Φέρμι του Πανεπιστημίου του Σικάγου. Από αυτή τη θέση άρχισε μια πολύχρονη συνεργασία με τη NASA και με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος που κρατάει ακόμα.
Κρίνοντας κανείς από τα επιστημονικά όργανα με τα οποία έχει εξοπλίσει διάφορες διαστημικές αποστολές, θα μπορούσε να τον χαρακτηρίσει ως γιατρό του Διαστήματος. Αρχής γενομένης από το 1997, όταν έγινε η ιστορική αποστολή του Ιχνηλάτη στον Αρη, η πρώτη φορά που στάλθηκε αυτόνομο εξερευνητικό ρομπότ σε άλλον πλανήτη, μέχρι και την περασμένη Τετάρτη, όταν η διαστημοσυσκευή Philae διαχωρίστηκε από το διαστημόπλοιο «Rosetta» για να γαντζωθεί σε έναν κομήτη 510 εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη, τα όργανα του έλληνα επιστήμονα προσπαθούν να ανιχνεύουν «τι έχει» το ουράνιο σώμα το οποίο επισκέπτονται.
Είτε πρόκειται για πλανήτες είτε για κομήτες, ο βασικός κορμός του οργάνου που έχει αναπτύξει ο Θανάσης Οικονόμου στηρίζεται στη μελέτη των σωματιδίων άλφα και των ακτίνων Χ που του επιτρέπουν να διαγνώσει την επιφανειακή χημική σύσταση των σωμάτων. Και όχι μόνο.

Ανακάλυψη. Το παράδειγμα πριν από μερικά χρόνια με το κυνήγι ενός άλλου κομήτη είναι χαρακτηριστικό, καθώς χάρη σε ακόμη ένα όργανο που είχε κατασκευάει ο Τομ προέκυψαν ενδείξεις ότι μπορεί η ζωή να μην αναπτύχθηκε εδώ αλλά να μεταφέρθηκε κατά κάποιον τρόπο μέσω κομητών ή μετεωριτών.
Τον Φεβρουάριο του 1999 είχε εκτοξευθεί η διαστημοσυσκευή «Stardust» (Αστερόσκονη). Θα ταξίδευε πέντε χρόνια στο Διάστημα, καλύπτοντας απόσταση 3,5 δισ. χιλιομέτρων, με σκοπό να συναντήσει τον κομήτη Wild 2 που θα έτρεχε με ταχύτητα περίπου 6,2 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, για να συλλέξει δείγματα από τη σκόνη τής ουράς του και να τα φέρει πίσω στη Γη.
Οπως συμβαίνει με όλους τους κομήτες, έτσι και στην περίπτωση του Wild 2 η ουρά του είχε μήκος μερικά εκατομμύρια χιλιόμετρα. Οι κομήτες, εκτός από πάγο, αποτελούνται ακόμη από παγωμένο διοξείδιο του άνθρακα, μονοξείδιο του άνθρακα, μεθάνιο, άζωτο και ενώσεις μετάλλων. Ολα αυτά συγκολλώνται μεταξύ τους με μεγάλες ποσότητες σκόνης. Η διαστημοσυσκευή ακολούθησε τον κομήτη σε απόσταση 250 χιλιομέτρων από τον πυρήνα του και αφού έθεσε σε λειτουργία και κάποια άλλα όργανα – συλλεκτήρες, κατάφερε να αιχμαλωτίσει σωματίδια της σκόνης με διαστάσεις από 1 έως 10 εκατομμυριοστόμετρα. Τα σωματίδια κλείστηκαν αυτομάτως σε ένα ειδικό κουτί, το οποίο έφθασε άθικτο πίσω στη Γη στις 15 Ιανουαρίου 2006.
Από τη μελέτη τους στη συνέχεια προέκυψε ότι τα μικροσωματίδια από την ουρά του κομήτη Wild 2 που παγίδεψε το διαστημόπλοιο «Stardust» περιείχαν την ουσία γλυκίνη, που είναι ένας από τους δομικούς λίθους της ζωής. Ηταν η πρώτη φορά που αποκαλυπτόταν ότι οι κομήτες περιέχουν τέτοιες ουσίες, δηλαδή αμινοξέα, που συνδυάζονται μεταξύ τους για να δημιουργήσουν τις πρωτεΐνες, την κινητήρια δύναμη των ζωντανών μορίων.