Διαζύγιο α λα ελληνικά

Τα τελευταία πέντε χρόνια έχει παραχθεί στην Ελλάδα άφθονη γνώση, επεξεργασμένη και (δυνάμει) εποικοδομητική, γύρω από τις αιτίες που μας έκαναν κάτι σαν ΑμεΑ της διεθνούς κοινότητας. Τόση άσκηση στην εθνική αυτογνωσία δεν έχει ξαναγίνει ποτέ στην Ιστορία μας. Αναλύθηκαν σε βάθος οι δυσλειτουργικές, αναποτελεσματικές δομές του ελληνικού κράτους, η σχέση εξάρτησής του από διάφορες ομάδες συμφερόντων. Επισημάνθηκαν κατά κόρον τα τρομακτικά ελλείμματα και οι δυσπλασίες του εκπαιδευτικού μας συστήματος, οι συνέπειές τους. Εξηγήθηκαν με κάθε λεπτομέρεια τα αδιέξοδα του οικονομικού μοντέλου μας. Ακτινογραφήθηκαν οι στρεβλώσεις του πολιτικού μας συστήματος. Χύθηκε άπλετο φως στα έλκη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ανατμήθηκαν με κριτικό νυστέρι πολιτειακοί θεσμοί, νοοτροπίες, ήθη, πολιτικές πρακτικές, ιδεολογικές αγκυλώσεις. Διατυπώθηκαν εξειδικευμένες προτάσεις για τη θεραπεία της μιας ή της άλλης παθογένειας.

Αν αυτή η ζύμωση ήταν το κριτήριο για την απάντηση στο ερώτημα «πόσο μας άλλαξε η κρίση;», θα έπρεπε να πιστέψουμε ότι, βγαίνοντας από το Μνημόνιο, θα είμαστε (είμαστε ήδη) ένας πολύ ωριμότερος λαός. Αλλά δυστυχώς δεν είναι έτσι. Λίγα και μάλλον επουσιώδη έχουν αλλάξει στον τρόπο που λειτουργούμε συλλογικά. Το χειρότερο είναι ότι όλος αυτός ο προβληματισμός, όλες αυτές οι αναλύσεις, υποδείξεις, εισηγήσεις από τα καλύτερα μυαλά που διαθέτει σήμερα η χώρα, ελάχιστα έχουν συγκινήσει τον παράγοντα εκείνον της δημόσιας ζωής που θα έπρεπε να είναι ο κύριος αποδέκτης και διαχειριστής τους: τα πολιτικά κόμματα.

Μπορεί ο Σαμαράς να παραθέτει Ελύτη και ο Βενιζέλος να απαγγέλλει Σεφέρη (συγχαρητήρια στους λογογράφους τους!), αλλά ούτε οι ίδιοι ούτε τα κομματικά επιτελεία τους θεωρούν ότι τους αφορούν οποιεσδήποτε πνευματικές αναζητήσεις, ποιητικές ή μη. Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να εξαγγέλλει ένα πομπώδες πρόγραμμα για τον πολιτισμό, αλλά ο πολιτισμός θέτει εκείνα ακριβώς τα ζητήματα τα οποία συσκοτίζει συστηματικά ο λαϊκισμός. Αν εξαιρέσουμε Το νεοφυές Ποτάμι, κανένα κόμμα δεν έχει ενσωματώσει στο πρόγραμμά του, και πολύ περισσότερο στην τρέχουσα πρακτική του, κάποιον από τους καρπούς της δουλειάς που έκαναν τα πιο ανήσυχα και πεπαιδευμένα πνεύματα αυτά τα πέντε χρόνια, ως ανταπόκριση στην πρόκληση της κρίσης.

Τις τελευταίες δεκαετίες, οι πρωθυπουργοί και οι υπουργοί της Ελλάδας περιβάλλονται από τόσους συμβούλους όσους δεν είχαν όλες μαζί οι προηγούμενες κυβερνήσεις από καταβολής του ελληνικού κράτους. Αλλά οι σύμβουλοι αυτοί λειτουργούν κυρίως ως κομματικοί επικοινωνιολόγοι (και συνήθως κακοί). Η σύζευξη εμπειρογνωμοσύνης και μακροπρόθεσμου πολιτικού σχεδιασμού τούς είναι κάτι εντελώς ξένο. Από την άποψη αυτή, έχουμε λόγο να νοσταλγούμε παλιότερες εποχές, όταν εμπειρογνώμονες με πλατύ ορίζοντα δεν γίνονταν σύμβουλοι αλλά υπουργοί με σημαντικές αρμοδιότητες ή διοικητές οργανισμών με νευραλγικό ρόλο. Οταν ένας καραβανάς πρωθυπουργός όπως ο Παπάγος μπορούσε να στηριχθεί για τον συντονισμό της οικονομικής πολιτικής του σε έναν ευφυέστατο, ευρυμαθή και δραστήριο Μαρκεζίνη (άλλο αν ο τελευταίος έπεσε, πολύ αργότερα και σε άλλες συνθήκες, θύμα του αριβισμού του). Οταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε συνεργάτη σε κρίσιμους τομείς μια λαμπρή διάνοια όπως ο Παναγής Παπαληγούρας. Οταν ο Γεώργιος Παπανδρέου μπορούσε να αναθέσει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση σε έναν άνθρωπο με το πνευματικό ανάστημα του Παπανούτσου. Ή όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου της πρώτης τετραετίας άφησε έναν πολεοδόμο υπουργό του, τον Αντώνη Τρίτση, να κάνει πράξη μερικά από τα «ρομαντικά» χωροταξικά σχέδιά του.

Ολοι αυτοί και άλλοι ήταν εμπειρογνώμονες που σκέφτονταν πολιτικά σε μεγάλες κλίμακες και παρήγαγαν έργο που είχε διάρκεια. Σήμερα, οι εμπειρογνώμονες έχουν γίνει «τεχνοκράτες» σύμβουλοι με το βλέμμα κολλημένο στις δημοσκοπήσεις. Ή, το πολύ, σε μια-δυο περιπτώσεις, υπουργοί «ειδικής αποστολής». Ενώ οι πολιτικοί έχουν συρρικνωθεί σε κομματικούς ηγέτες και κομματικά στελέχη, που μπορεί να επαίρονται ότι έσωσαν ή να εγγυώνται ότι θα σώσουν τη χώρα, αλλά στην πραγματικότητα λειτουργούν με γνώμονα αυτό που θεωρούν ότι είναι το κομματικό και το προσωπικό συμφέρον τους, και έχουν τόση πολιτική οξυδέρκεια ώστε δεν αντιλαμβάνονται ότι οι μικροπολιτικοί ελιγμοί τους βλάπτουν τελικά ακόμη και αυτά τα δύο. Πολύ λογικά, ένας Τάσος Γιαννίτσης ή ένας Αλέκος Παπαδόπουλος δεν έχουν ούτε θέλουν να έχουν θέση σε ένα τέτοιο σύστημα, όπου πολιτική και εμπειρογνωμοσύνη έχουν πάρει διαζύγιο, με τη δεύτερη να έχει μείνει χωρίς ρόλο και την πρώτη να βολοδέρνει μέσα στον κυκεώνα του καιροσκοπισμού της.

Το πρόβλημα είναι γενικότερο. Εδώ και καιρό, οι ελίτ της χώρας που παράγουν σκέψη επικοινωνούν και αλληλεπιδρούν ολοένα λιγότερο με τις ελίτ που παίρνουν αποφάσεις. Στην «εποχή της πληροφορίας», η ανταλλαγή πληροφοριών ανάμεσα στις ελληνικές ελίτ, με προοπτική την αξιοποίηση αυτών των πληροφοριών, είναι μια διαδικασία που τείνει προς την έκλειψη. Οποιος έχει δουλέψει για αρκετό διάστημα σε κάποιον από τους χώρους που σχετίζονται με τον πολιτισμό έχει συνείδηση αυτής της εξέλιξης. Η ακαδημαϊκή γνώση πολύ σπάνια διοχετεύεται στην επιχειρηματική καινοτομία ή στην αναβάθμιση των φορέων του κρατικού μηχανισμού. Η νέα πολιτική ελίτ δεν έχει καμιά επαφή με τους προβληματισμούς της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφίας των θεσμών, ενώ είναι ολοένα λιγότερο ικανή να κατανοήσει τις εξελίξεις στην τεχνολογία. Η στοχαστική λογοτεχνία προσφέρεται για εντυπωσιοθηρικά τσιτάτα από τους πολιτικούς, αλλά δεν διαβάζεται και δεν συζητείται ούτε από αυτούς ούτε από τα μορφωμένα αστικά στρώματα. Αντίστροφα, οι λογοτέχνες περισσότερο επηρεάζονται (για να το πω όσο γίνεται πιο ουδέτερα) από τους πολιτικούς, όταν συνεργάζονται μαζί τους, παρά τους επηρεάζουν.    

Εχω γράψει και παλιότερα ότι είναι τεράστιο λάθος της ελληνικής (και μόνο της ελληνικής) Αριστεράς η ιδεολογική εχθρότητα προς την ίδια την έννοια της ελίτ. Και επειδή η Αριστερά είχε την ιδεολογική ηγεμονία σε όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης, το λάθος αυτό το πλήρωσε ακριβά η χώρα, με διαδοχικές εκστρατείες ισοπέδωσης, που είχαν ως θύματά τους τη γνώση και την αριστεία. Εκστρατείες που περιθωριοποίησαν ό,τι καλύτερο υπήρχε στις παλιές ελίτ και ανέδειξαν καινούργιες, πιο απαίδευτες, πιο εσωστρεφείς, πιο εγωιστικές και πιο αντιπαραγωγικές.

Καμιά κοινωνία δεν μπορεί να προοδεύσει, καμιά οικονομία και κανένας πολιτισμός να ανθήσουν χωρίς την ύπαρξη υγιών, ισχυρών (ασφαλώς όμως όχι ανεξέλεγκτων) ελίτ και τη δημιουργική συνεργασία τους. Αυτό ισχύει και για τον σοσιαλισμό. Το κατάλαβαν πριν από πολλές δεκαετίες τα ευρωπαϊκά αριστερά κόμματα, όταν είδαν πού οδήγησε το λενινιστικό μοντέλο. Το οποίο αναγνώριζε μόνο μία ελίτ, αλλά πανίσχυρη: αυτή των επαγγελματικών κομματικών στελεχών.