Η κρίση θέλει τον καφέ της

Από τον βοσκό Kaldi στην Αιθιοπία που πριν από εκατοντάδες χρόνια παρατήρησε πως οι κατσίκες του έτρωγαν κόκκους από ένα δένδρο και «ξύπναγαν», μέχρι τον πιτσιρικά που πίνει τον φρέντο του σε πλαστικό, η ιστορία του καφέ για τους λαούς κύλησε με μετασχηματισμούς και νεωτερισμούς που σε έναν βαθμό αντανακλούσαν την κάθε εποχή.

Το σίγουρο είναι ότι η σχέση του Ελληνα με τον καφέ υπήρξε και παραμένει ιερή, διαρκής και σχεδόν περασμένη στο DNA του. Θα παραθέσουμε μόνο ένα στοιχείο: το έτος 2013, ο μέσος Ελληνας ξόδεψε 448 ευρώ, δηλαδή λίγο λιγότερο από έναν ολόκληρο βασικό μισθό, σύμφωνα με στοιχεία της Euromonitor, για καφέ.

«Δεν θα σταματήσει ποτέ η σχέση του Ελληνα με τον καφέ. Εχουμε συνυφασμένη αυτή τη συνήθεια πριν ή μετά τη δουλειά» μου λέει ο Βασίλης Γκουτζαμάνης, ταμίας της Αδελφότητας Καφεπωλών Αθήνας, η οποία μετράει 2.500 μέλη-ιδιοκτήτες παραδοσιακών καφενείων που σερβίρουν ελληνικό καφέ και γλυκό του κουταλιού.

Οι νέες τάσεις. Σήμερα βέβαια τα πράγματα στο «μέτωπο» του καφέ ακολουθούν μια διαφορετική πορεία αφού ο θρυλικός φραπές που γνώρισε μεγάλες δόξες τις δεκαετίες του ’80 και του ’90, έχει υποστεί πια συντριπτική ήττα από τον φρέντο (εσπρέσο και καπουτσίνο), ενώ και τα παλιά καφενεία όλο και πιο συχνά βάζουν λουκέτο – παρότι χρειάζεται μια διευκρίνιση: οι παλαιοί θρυλικοί χώροι-εντευκτήρια κλείνουν (τα «νεοκαφενεία» ως αναπαράσταση των παλαιών είναι άλλο πράγμα, αν και ακμαίο ως τάση), αλλά η κατανάλωση καφέ αυξάνεται. Και οι νέοι χώροι πολλαπλασιάζονται. Τελευταία μάλιστα η τάση θέλει τον παλαιό καφετζή-μπουφετζή να μετεξελίσσεται σε «επιστήμονα». Οι μπαρίστες του καφέ – εξειδικευμένοι πια και στη χώρα μας – βγαίνουν εκτός Ελλάδας, κάνουν σεμινάρια, συμμετέχουν σε διαγωνισμούς, κάνουν καινοτομίες με τον καφέ, παραδίδουν μαθήματα. Ακόμη και τηλεοπτικό διαγωνισμό για τον καλύτερο μπαρίστα καφέ είχαμε την περσινή σεζόν.

«Η σχέση μας με τον καφέ ήταν πάντα εξαιρετική. Ισως πιο καλή από κάθε άλλου Ευρωπαίου. Τα τελευταία χρόνια βέβαια ο φραπές αντικαταστάθηκε από τον φρέντο και αυτό οφείλεται στο ότι ο Ελληνας ήθελε πια να πιει καφέ καλύτερης ποιότητας. Επίσης το κοινό άλλαξε. Υπάρχει ένα πιο εκπαιδευμένο και απαιτητικό κοινό παρότι δεν λείπουν αυτοί που δεν ξέρουν καν τι πίνουν» μου λέει ο μπαρίστας Θανάσης Παλαιολόγος, ο οποίος δουλεύει στο ΤΑF της οδού Εμμανουήλ Μπενάκη και έκανε το «διδακτορικό» του από το 1998 στη δύσκολη – και λανθασμένη όπως μας λέει – του φραπέ σχολή. Σημειώνω αυτό το τελευταίο καφέ του Κέντρου αφού αποτυπώνει μια πιο πνευματώδη τάση, που θέλει πολύ ψαγμένη πια την μπάρα. Παρεμπιπτόντως εδώ «κόβονται» για διάφορα είδη καφέ περίπου τέσσερα κιλά την ημέρα!

Λίγο πιο κάτω, στην οδό Βερανζέρου το περίφημο καφενείο Βίτσα αντέχει πεισματικά στους μετασχηματισμούς του χρόνου. Σε στοές επίσης κάποια. Σερβίρουν αυστηρά ελληνικό καφέ, έχουν μαρμάρινα τραπέζια και παλιά μωσαϊκά. Είναι οι χώροι στους οποίους σύχναζαν για χρόνια λογοτέχνες και διανοούμενοι. Ορισμένοι δεν δίστασαν να υμνήσουν αυτούς τους χώρους όπως στο θρυλικό του χρονογράφημα «Νυχτερινά καφενεία της Ομόνοιας» ο πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου. Πολλά, πάλι, έχουν κλείσει όπως το Νέον που σήμερα είναι φούρνος και κάποτε αναπαραστάθηκε από τον Γιάννη Τσαρούχη σε σειρά πινάκων του. Σήμερα οι χώροι ποικίλλουν. Αλυσίδες καφετεριών επεκτείνονται και φαίνεται ότι η κατανάλωση του καφέ καλά κρατεί.

«Ο καφές – με δύο φι – είναι στο κέντρο της ζωής μου όπως και για όσους δημιουργούν. Γεννήθηκα σε καφεκοπτείο των Σερρών, μέσα στις μυρωδιές και τα χαρμάνια της Προύσας. Αν έγραφα ένα βιβλίο για τον καφέ θα άρχιζε με τον περίπλου ενός αερόστατου πάνω από τον Κωνσταντινούπολη με διάσημους επιβαίνοντες όπως ο Φιλέας Φογκ ή ο Χανς Κρίστιαν Αντερσεν και ο καθένας θα έλεγε την εκδοχή του για τον καφέ. Λέω την Πόλη, γιατί εκεί δημιουργήθηκε το 1875 το πρώτο καφενείο» αναφέρει ο εκδότης Βασίλης Χατζηιακώβου.

τρεις φάσεις. «Θα φτάσει η μέρα που οι μισοί Ελληνες θα πωλούν καφέ στους άλλους μισούς» μου λέει ο συγγραφέας και βαθύς γνώστης της αστικής κουλτούρας Δημήτρης Φύσσας. Ο ίδιος διακρίνει τρεις φάσεις στη σχέση μας με τον καφέ: «Στην πρώτη κυριαρχεί ο τούρκικος καφές που βρίσκουμε και σε αναφορές πολλών λογοτεχνών όπως ο Παπαδιαμάντης, ο Βιζυηνός και ο Ροΐδης. Θυμάμαι μια φράση στον Βιζυηνό: “Οχι σαν αυτό το φράγκικο ξέπλυμά σου, φτιάξε έναν καφέ τούρκα”. Να πω ότι μέχρι και το 1974 ο καφές λεγόταν εδώ τούρκικος. Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο πλάκωσαν οι διαφημίσεις στον Τύπο της εποχής από διάφορες εταιρείες που έγραφαν: εμείς τον λέμε “ελληνικό”, είμαστε οι μόνοι που τον λέμε έτσι. Αν και έξω οι ξένοι όταν ακούν ελληνικό, νομίζουν πως μιλάμε για τον φραπέ» λέει και προσθέτει: «Η δεύτερη φάση και μετά την καινοτομία του φραπέ το 1957 στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης από τον Δημήτρη Βακόνδιο – διήρκεσε από το 1950 – 1974 όπου και συνυπήρξαν οι δύο φάσεις. Τώρα είμαστε στην τρίτη φάση, όπου από το 1985-1990 υπάρχουν πλέον όλα τα είδη καφέ. Εχει να κάνει πια με τη διάδοση του προϊόντος και ζούμε την ηγεμονία του εσπρέσο ή του καπουτσίνο».

Σήμερα γιορτάζει!
Ως ημέρα του ελληνικού καφέ καθιερώνει από σήμερα και κάθε χρόνο την 1η Οκτωβρίου ο καφές Λουμίδης Παπαγάλος. Με ιστορία από το 1919, ο καφές Λουμίδης Παπαγάλος επιχειρεί με αυτόν τον τρόπο να τονίσει την αγαπημένη συνήθεια για τους λάτρεις του ελληνικού καφέ, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την παράδοση.