[Επιφυλλίδα] Η αιδώς δημιουργεί πολιτισμό

Το έχει πει ο Πλάτων, το επαναλαμβάνουν πολλοί, ανάμεσά τους και ο ζωγράφος Αλέκος Φασιανός, με ιδιαίτερη μάλιστα επιμονή, ότι η αιδώς δημιουργεί πολιτισμό. Το θυμηθήκαμε ακόμη μία φορά βλέποντας έναν σχετικά νέο άνδρα εφοδιασμένο με ένα δυσανάλογο για την περίσταση μεγάλο χαρτόνι που γράφει: «Είμαι άνεργος, πεινάω». Κάθεται τις πρωινές, συνήθως, ώρες έξω από το ζαχαροπλαστείο ενός σχετικά κεντρικού δρόμου, με πολύ στενό όμως πεζοδρόμιο.

Θέλουμε να ελπίζουμε ότι η καταγραφή του περιστατικού έχει κάτι από τη γοητεία μιας «απόκρυφης» – όσο και να είναι εκτεθειμένη – πράξης και όχι έναν ναρκισσιστικό μινιμαλισμό, το να επιμένουμε δηλαδή στη «γειτονιά» μας ενώ συμβαίνουν τόσο τρομερά πράγματα στον κόσμο. Ο νέος αυτός άνεργος άνδρας που δεν φαίνεται να αισθάνεται ιδιαίτερα βολικά με αυτό που κάνει – ποιος θα αισθανόταν άλλωστε; -, αν και με σκυμμένο διαρκώς το κεφάλι του, αντιλαμβάνεται από απόσταση τον κάθε περαστικό. Με μια ταχύτατη κίνηση φέρνει στο πλάι το μεγάλο γραμμένο χαρτόνι σαν να ζητάει συγγνώμην για την ενόχληση που προκαλεί, αφού χρειάζεται να λοξοδρομήσει κανείς για να μην πέσει επάνω του και να συνεχίσει τον δρόμο του.

Φαίνεται μάλλον παράξενο να θεωρούμε ως δημιουργό πολιτισμού την αιδώ (ντροπή θα τη γράφουμε πια από εδώ και πέρα, για να συνεννοούμαστε καλύτερα) ενός ανθρώπου που, τοποθετημένος στα αζήτητα της κοινωνικής ιεραρχίας, μοιάζει να μην έχει καμιά σχέση με τον πολιτισμό. Με την έννοια όχι βέβαια ότι δεν είναι πολιτισμένος ο ίδιος, αλλά ότι μπορεί να επηρεάσει οτιδήποτε ώστε να υπάρξει ή να μην υπάρξει πολιτισμός. Αν θεωρήσουμε λανθασμένη την άποψη αυτή είναι σαν να παραδεχόμαστε ότι μόνο η ντροπή που αισθάνονται οι πολύ σπουδαίοι ή οι πολύ ονομαστοί μπορεί να δημιουργήσει πολιτισμό.

Φαίνεται όμως ότι η ντροπή είναι τελικά ένα αίσθημα που το νιώθει κανείς μόνο σε σχέση με έναν ή με λίγους ανθρώπους που θα συμβεί να έρθει σε επαφή μαζί τους – πολύ κοντινή μάλιστα – παρά αν πρόκειται να κάνει κάτι που θα υποχρέωνε χιλιάδες ή και εκατομμύρια ανθρώπων να τον κρίνουν ως ξεδιάντροπο. Γιατί δεν σκέφτηκε ποτέ κανείς να φωνάξει σ’ ένα λαμόγιο της πολιτικής, κοινωνικής ή οικονομικής ζωής «σα δεν ντρέπεσαι;», όντας βέβαιος ταυτόχρονα ότι τον προσβάλλει, αλλά αντίθετα προσπαθεί να τον θίξει αποκαλώντας τον «απατεώνα», «καταχραστή», «κάθαρμα»;

Αλλωστε ποια ντροπή; Η ντροπή που θα αισθανόταν ο Χίτλερ αν γινόταν να έρθει σε κατά πρόσωπο επαφή με τα θύματά του ή η ντροπή του πατέρα απέναντι στα παιδιά του που μη μπορώντας να τα ζήσει, σε ένα χωριό της Ηπείρου, στις αρχές του περασμένου αιώνα μετανάστευσε στην Αμερική και επειδή δεν καζάντισε προτίμησε να τον λογαριάσουν τα παιδιά του πεθαμένο, παρά να γυρίσει πίσω στο χωριό; Δημιουργεί σαφώς πολιτισμό η ντροπή αλλά στον βαθμό που μπορεί να ελεγχθεί ή παραμένει μια υπόθεση «ιδιωτικού δικαίου». Μας ξεγελάει το γεγονός ότι ο πολιτισμός για να γίνει αντιληπτός ως έννοια χρειάζεται να παίρνει καθολικές διαστάσεις, διαφορετικά είναι σαν να μην υπάρχει.

Επομένως το υπέδαφος που τον κάνει να ανθήσει χρειάζεται να έχει τις αντίστοιχες διαστάσεις, με αποτέλεσμα να μην καταλαβαίνουμε ότι την ντροπή που δημιουργεί τον πολιτισμό θα την αναγνωρίσουμε σε μικρής σημασίας, μεμονωμένα, περιστατικά. Στον άνεργο που ανησυχεί μην ενοχλήσει τους περαστικούς ή στον ηπειρώτη πατέρα που ξενιτεύτηκε στην Αμερική. Δεν είναι η ντροπή που αισθάνθηκε ένας πολιτικός γιατί καταχράστηκε την εμπιστοσύνη ενός ολόκληρου λαού που δημιουργεί τον πολιτισμό, γιατί για να την καταχραστεί σημαίνει ότι ντροπή δεν υπήρχε.

Οσο μεγαλύτερες είναι οι διαστάσεις ενός γεγονότος που θα προκαλούσαν την ντροπή να εκδηλωθεί ως ένα αφόρητο αίσθημα τόσο πιο σίγουροι χρειάζεται να είμαστε για την ανικανότητά της να δημιουργεί πολιτισμό.