Ηλιοβασιλέματα γεμάτα ψευδαισθήσεις

Εντάξει, βεβαιωθήκαμε. Το έργο το έχουμε ξαναδεί. Μας ξεγέλασε για λίγο η τσόντα που παρεμβλήθηκε με τίτλο «Κρίση». Αν και η αληθινή τσόντα είναι το ίδιο το έργο: από τη μια, πολιτικοί που μόνο μέλημα έχουν τη διατήρησή τους στην εξουσία, κάνοντας τα πάντα μείον το σωστό· από την άλλη, πολιτικοί που μόνο μέλημα έχουν την κατάκτηση της εξουσίας, υποσχόμενοι τα πάντα μείον εκείνα που πρέπει να γίνουν, και κατόπιν αντιστροφή ρόλων, σε ένα γαϊτανάκι αέναης κίνησης για να εξασφαλιστεί η ακινησία.

Πέντε χρόνια χρεοκοπίας, κοινωνικού ζόφου και συνεχούς συμπίεσης των πολλών για να μείνουν ασυμπίεστοι οι λίγοι δεν στάθηκαν αρκετά για να προβληματιστούν οι συστημικές δυνάμεις. Εκατοντάδες αναλύσεις, εξηγήσεις, δραματικές επισημάνσεις για το τι έφταιξε και φτάσαμε εδώ που φτάσαμε δεν στάθηκαν ικανές να φρεσκάρουν τα μυαλά των «αντισυστημικών» δυνάμεων. Ηδη το νέο παλαιοκομματικό μας σύστημα αισθάνεται εδραιωμένο και βλέπει αυτά τα πέντε χρόνια της Κρίσης απλώς σαν εμβόλιμη, ενοχλητική παρένθεση στο σενάριό του, ένα σενάριο που στα μάτια κάθε φυσιολογικού ανθρώπου είναι ένα βαρετό και χοντροκομμένο πορνογράφημα.  

Ελλείψει πρωτοτυπίας, αισθητικής ποιότητας και προπαντός πολιτικής ουσίας στο θέαμα που αναγκαζόμαστε να παρακολουθούμε, η φαντασία μας θα μπορούσε να διασκεδάσει κάπως την πλήξη μας διασκευάζοντας μερικές λεπτομέρειές του σε ταινίες που συνεχίζουν αξέχαστες παραδόσεις του ελληνικού κινηματογράφου. Για παράδειγμα, έχουν αφήσει εποχή τα μελό με τη Μάρθα Βούρτση και τίτλους όπως «Αμάρτησα για το παιδί μου». Γιατί να μη σκεφτούμε ένα πολιτικό μελό με τίτλο «Αμάρτησα για τους πελάτες μου» και θέμα την ακλόνητη απόφαση των κυβερνώντων κομμάτων ακόμη και να θυσιαστούν εκλογικά (κάτι που όντως θα συμβεί στο τέλος), για να μη θίξουν τα συμφέροντα των υψηλών πελατών τους, που τους έκαναν την τιμή να τους τα εμπιστευτούν;

Τον ΣΥΡΙΖΑ, πάλι, τον φαντάζομαι σαν Στάθη Ψάλτη σε μια ταινία με τίτλο «Ο ποδηλάτης της Αθήνας». Εδώ τα πράγματα θα ήταν πολύ πιο απλά για τον σεναριογράφο. Δεν θα είχε παρά να κάνει μια βόλτα στην Αθήνα για να πάρει ιδέες. Ο Στάθης Ψάλτης θα δήλωνε λάτρης του ποδήλατου, θα έκανε με το χαρακτηριστικό ύφος του διαπρύσια κηρύγματα υπέρ της ποδηλατοκίνησης ως εναλλακτικού, ενεργειακά αδάπανου, φιλικού προς το περιβάλλον και τους ανθρώπους, με δυο λόγια προοδευτικού τρόπου μετακίνησης και γενικά συμπεριφοράς και θα απαιτούσε να μοιραστούν ποδήλατα σε όλο τον λαό («δικαίωμα στο ποδήλατο»). Και έπειτα θα κυκλοφορούσε στην πόλη με το ποδήλατό του όπως οι αθηναίοι ποδηλάτες των ημερών μας: με φρενήρεις κούρσες στα πεζοδρόμια και τους πεζόδρομους, ανάμεσα ή και καταπάνω στους έντρομους πεζούς, ακριβώς δηλαδή ό, τι κάνουν εκείνοι τους οποίους θα κατάγγελλε, οι «συστημικοί» οδηγοί με τα αυτοκίνητα και τα μηχανάκια τους.

Εντάξει, φτηνό το χιούμορ μου, το παραδέχομαι. Αλλά τι περιμένετε με τέτοια πηγή έμπνευσης; Κάθε φορά που παίρνουμε στα σοβαρά το ζήτημα, λέμε υποχρεωτικά τα ίδια και μαυρίζει η ψυχή μας. Η κατάστασή μας φαίνεται σαν μια από εκείνες τις φάσεις που ο μηχανισμός της Ιστορίας μοιάζει να έχει πάθει εμπλοκή, υποχρεώνοντας την ιστοριογραφία να βυθιστεί στο υπέδαφος της ανθρωπολογίας και να μιλάει με τον φαινομενικά στυγνό, αλλά στην πραγματικότητα μελαγχολικό ορθολογισμό ενός Θουκυδίδη. Σε τέτοιες καταστάσεις είναι διαδεδομένα τρία είδη συμπεριφοράς: η κυνική, η τυφλή και η παρανοϊκή. Τα βλέπουμε και τα τρία να δεσπόζουν στο πολιτικό σκηνικό μας.

Για τον κυνισμό δεν χρειάζεται να πω πολλά. Παιδί του είναι ο πολιτικαντισμός, αδέλφια του ο λαϊκισμός και η καλλωπισμένη τιποτολογία. Οσο για την πολιτική τύφλωση, ισχύει πάντα το βιβλικό «Μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι». Αν και στη δική μας επίκαιρη πολιτική πραγματικότητα ο Κύριος είναι μάλλον ο Κρίσνα των Ινδουιστών. Στη Μαχαμπαράτα, ο πρίγκιπας Αρτζούνα, ευνοούμενος του Κρίσνα, ορκίζεται να σκοτώσει ώς το ηλιοβασίλεμα τον φονιά του γιου του. Ο φονιάς το μαθαίνει και φροντίζει να μείνει κρυμμένος μέχρι να βραδιάσει. Τότε ο Κρίσνα δημιουργεί ένα ψεύτικο ηλιοβασίλεμα, ο φονιάς ξεγελιέται, βγαίνει από την κρυψώνα του και ο Αρτζούνα παίρνει την εκδίκησή του. Στη δική μας περίπτωση, το ψεύτικο ηλιοβασίλεμα είναι η καλλιεργούμενη ψευδαίσθηση πως κάναμε τα περισσότερα από αυτά που έπρεπε (δηλαδή μας υποχρέωσαν) να κάνουμε και βγαίνουμε πια από την ουσιαστική χρεοκοπία, την επιτήρηση, την πιεστική ανάγκη για μεταρρυθμίσεις, με μια λέξη από την Κρίση, οπότε το πολιτικό μας σύστημα μπορεί να ξαναρχίσει αμέριμνο τα πατροπαράδοτα, αγαπημένα κόλπα του.

Σε ό, τι αφορά τώρα την παράνοια, θα ήταν υπερβολικά εύκολο, καθότι προφανές, να φέρω ως παραδείγματα τους ψεκασμένους και τις θεωρίες συνωμοσίας. Πιο ενδιαφέρον φαινόμενο θεωρώ τον αταβιστικό επαναστατισμό μιας σημαντικής μερίδας του ΣΥΡΙΖΑ, ασφαλώς της πιο αγνής ηθικά, της πιο ειλικρινούς. Οι άνθρωποι αυτοί, σε αντίθεση με τους κυνικούς συντρόφους τους, πιστεύουν όσα λένε. Αυτά που πιστεύουν, όμως, με το σχήμα που τους δίνουν, με τη βεβαιότητά τους ότι είναι εφικτά, βρίσκονται εκτός τόπου και, κυρίως, χρόνου. Το υπογραμμίζει η εντυπωσιακά αναχρονιστική αναβίωση, στον χώρο αυτόν, συμβόλων, εικόνων και συνθημάτων μιας κατάφωρα διαφορετικής εποχής.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι έκφραση ριζοσπαστικής ορμής αλλά απόγνωσης. Χαρακτηρίζει περιόδους που η επαναστατική προοπτική χάνεται, γιατί η Ιστορία παίρνει άλλο δρόμο, και εκείνοι που παραμένουν ταγμένοι στην επανάσταση ωθούνται σε μια φαντασιακή υπεραναπλήρωση της απώλειας. Οταν η γερμανική Μεταρρύθμιση τα βρήκε με τους ηγεμόνες και έγινε η ίδια καθεστώς, οι Αναβαπτιστές, η απογοητευμένη αριστερή πτέρυγά της, κατέφυγαν στην πόλη Μύνστερ και, σε έναν παροξυσμό ουτοπικού ζήλου, εγκαθίδρυσαν εκεί τη «Νέα Ιερουσαλήμ», μια κολεκτιβιστική θεοκρατική δικτατορία, η οποία είχε οικτρό τέλος. Οταν η Γαλλική Επανάσταση παρέδωσε το πνεύμα στο Διευθυντήριο, ο Φρανσουά Μπαμπέφ (που άλλαξε συμβολικά το όνομά του σε Γράκχος) επιχείρησε όχι απλώς να την αναστήσει αλλά να τεντώσει το σκοινί περισσότερο και από τον Ροβεσπιέρο. Περιττό να πούμε ότι και αυτή επίσης η κίνηση απέτυχε πολύ σύντομα και θλιβερά.    

Καλώς ή κακώς, δεν είναι τέτοιες οι επαναστάσεις που χρειάζεται σήμερα η Ελλάδα. Οταν η εκ Δανίας σύζυγός μου διάβασε τις 21 θέσεις του Ποταμιού, είπε: «Μα, αυτά είναι αυτονόητα». Χρειάστηκε να της υπενθυμίσω για άλλη μια φορά ότι στην Ελλάδα το αυτονόητο είναι επαναστατικό.