Η ταυτότητά μας και οι άλλοι

Ρατσισμός και αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, γενοκτονία, πολυπολιτισμικότητα, ισλαμικός φονταμενταλισμός και τζιχαντιστές. Αν κάποιος προσπαθήσει να συζητήσει για κάποιο από αυτά τα θέματα στην Ελλάδα σήμερα, είναι αναμενόμενο να εγκλωβιστεί σε μια στρεβλωμένη και ανορθολογική συζήτηση γεμάτη φανατισμό, με τα επιχειρήματα και τον ορθολογισμό να απουσιάζουν ή να μειοψηφούν και να χάνονται υπό την πίεση των φορτισμένων άναρθρων κραυγών. Εάν αλλάζαμε τις λέξεις και προσπαθούσαμε να συζητήσουμε για εθνική ταυτότητα, θρησκευτική ταυτότητα και εθνικισμό, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά; Θα μπορούσαμε να συζητήσουμε ρεαλιστικά, ψύχραιμα και με δομημένα επιχειρήματα; Δυστυχώς όχι, μας το έχει αποδείξει άλλωστε περίτρανα το όχι και τόσο πρόσφατο παρελθόν μας, με χαρακτηριστική περίπτωση τη λεγόμενη «θρησκευτική διαμάχη» για την αφαίρεση της αναφοράς στο θρήσκευμα από τις νέες ταυτότητες, πως όταν η συζήτηση αγγίζει αυτό που έχουμε συνηθίσει να χαρακτηρίζουμε «ελληνικότητα» κυριαρχεί το συναίσθημα και όχι η λογική.

Ποια είναι όμως η κλωστή που ενώνει σε μια συζήτηση το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο με την πολυπολιτισμικότητα και τους τζιχαντιστές του Ισλαμικού Κράτους; Η σύνδεσή τους με την εθνική ταυτότητα. Η εθνική ταυτότητα είναι μία από τις σημαντικότερες φαντασιακές κατασκευές της νεωτερικότητας, είναι ουσιαστικά η συλλογική ταυτότητα μιας ομάδας-έθνους που τη διαχωρίζει συμβολικά από την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Είναι σύνηθες φαινόμενο το εθνικό αφήγημα πάνω στο οποίο δομείται η ταυτότητα, να είναι ένα ιδιόμορφο κράμα ιστορικών γεγονότων και διαδρομών, αλλά και συλλογικών φαντασιώσεων. Οσο και αν προσπάθησε η νεωτερικότητα να αφαιρέσει τη θρησκευτική διάσταση από τις εθνικές ταυτότητες, δεν το κατάφερε στον βαθμό που θα ήθελε, μια και οι πολιτισμικές ρίζες των περισσότερων εθνών βρίσκονται στον Μεσαίωνα, και ανάλογα με τη χώρα το θρησκευτικό στοιχείο είναι σε ορισμένες περιπτώσεις θεμελιώδες συστατικό της εθνογένεσής τους. Στην περίπτωση της Ελλάδας η θρησκεία είχε ακριβώς αυτόν τον ρόλο στην εθνογένεση του νεοελληνικού κράτους, του συστατικού συνεκτικού στοιχείου. Αλλά η ταυτότητα ως διαμεσολαβητικός φορέας ανάμεσα σε ένα έθνος και στην ανθρωπότητα έχει από τη φύση της αντιθετική λογική: βασίζεται στην αντιπαράθεση του «εμείς» με τους «άλλους».

Το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, και ειδικότερα τα ζητήματα των γενοκτονιών και του Ολοκαυτώματος που συζητήθηκαν έντονα, έχουν συνδεθεί στενά με την έννοια του έθνους και με το τι θεωρούμε ή όχι στοιχείο ταυτότητας. Αντίστοιχα, η πολυπολιτισμικότητα σχετίζεται με μια άλλη αντιθετική λειτουργία της ταυτότητας αυτής, όπως προσλαμβάνεται στο εσωτερικό της χώρας: ποιοι μετανάστες έχουν το «δικαίωμα» να ανήκουν στην κοινωνία υποδοχής; Τέλος, το ζήτημα των τζιχαντιστών φτάνει να έχει και αυτό σχέση με την εθνική μας ταυτότητα, ιδιαίτερα με τη θρησκευτική της διάσταση – άλλωστε δεν είναι η πρώτη φορά που πραγματοποιείται σύνδεση του ισλαμικού φονταμενταλισμού με την παράνομη μετανάστευση και το ζήτημα των θρησκευτικών ελευθεριών στην Ελλάδα. Χαρακτηριστική του ενδιαφέροντος (και των στρεβλώσεων εξαιτίας των προκαταλήψεων) είναι η συζήτηση για το αν πρέπει ή όχι να ανεγερθεί μουσουλμανικό τέμενος στην Αθήνα.

Τα παραπάνω δεν επιχειρούν να πείσουν ότι δεν πρέπει να συζητάμε αυτά τα ζητήματα. Το αντίθετο. Πρέπει να τα συζητήσουμε διεξοδικά, σε βάθος και με συμμετοχή όλων των πλευρών. Αρκεί αυτή η συζήτηση να γίνεται λογικά, με επιχειρήματα. Δυστυχώς, δεν έχει ξεκινήσει με τους καλύτερους όρους, το αντίθετο μάλιστα. Και δεν είναι λίγοι αυτοί που, μηχανιστικά και λαϊκιστικά, έχουν συνδέσει τον ισλαμικό φονταμενταλισμό με την παράνομη μετανάστευση. Δεν είναι λίγοι όσοι συσχετίζουν την πολυπολιτισμικότητα και τις θρησκευτικές ελευθερίες με το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο για να καταλήξουν σε κάποια δήθεν σκοτεινά συνωμοτικά κέντρα που θέλουν να καταστρέψουν την Ελλάδα και προσπαθούν να πλήξουν την εθνική μας ταυτότητα.

Είναι ανάγκη να ξεδιαλύνουμε αυτό το μπερδεμένο κουβάρι από γεγονότα και μύθους και να δούμε τις προβληματικές πτυχές των φαινομένων. Γιατί και αντιρατσιστικό νομοσχέδιο χρειαζόμαστε, μια και το νομικό οπλοστάσιο που έχουμε αναφέρεται σε μια άλλη εποχή, αλλά και η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι το τέλειο μοντέλο ενσωμάτωσης μεταναστών (αν και οι δυτικές κοινωνίες δεν ενδιαφέρονται για τις πολιτισμικές αναφορές των ανθρώπων αλλά για τον σεβασμό στους νόμους).

Οσο για τους φανατικούς τζιχαντιστές, η επιθετική παρουσία τους εγείρει ένα σημαντικό ζήτημα ασφάλειας που πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα από την παγκόσμια κοινότητα. Αλλά αυτό είναι άλλη υπόθεση. Και δεν μπορεί η βαρβαρότητα του λεγόμενου Ισλαμικού Κράτους να δίνει τροφή σε στρεβλές και ιδεοληπτικές αναγωγές εντός της χώρας μας, σε θεωρίες συνωμοσίας και σε δήθεν απειλές της εθνικής ταυτότητας.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος µε ειδικότητα στα θέµατα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας