[Τρίτη άποψη] Οι άθλιοι του Μιζούρι

Διαδηλώσεις και λεηλασίες, συγκρούσεις πολιτών με την αστυνομία, απαγόρευση κυκλοφορίας και επέμβαση της εθνοφρουράς. Θα μπορούσε να είναι το ακραίο σενάριο μιας ευφάνταστης χολιγουντιανής ταινίας. Αλλά είναι η πραγματικότητα όπως εκτυλίσσεται στο Φέργκιουσον του Μιζούρι, μια μικρή πόλη στις μεσοδυτικές ΗΠΑ. Αρχή του δράματος υπήρξε η δολοφονία ενός άοπλου, νεαρού Αφροαμερικανού κάτω από αδιευκρίνιστες ακόμη – και πάντως αμφιλεγόμενες – συνθήκες. Σχετικά πρόσφατη είναι, εξάλλου, η επίσης αμφιλεγόμενη δικαστική απόφαση βάσει της οποίας αθωώθηκαν οι αστυνομικοί – δράστες μιας ανάλογης δολοφονίας στη Φλόριδα το 2012, απόφαση που προκάλεσε την αντίδραση ακόμη και του Λευκού Οίκου.

Και ενώ η κατάσταση στο Φέργκιουσον παραμένει έκρυθμη, στην παρέμβασή του με στόχο τον κατευνασμό των πνευμάτων, ο πρώτος αφροαμερικανός πρόεδρος δεν μπορούσε παρά να αναγνωρίσει ότι το «φυλετικό χάσμα» εξακολουθεί να υφίσταται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η δήλωσή του συνιστά και μια παραδοχή για το χάσμα που υφίσταται ανάμεσα στις θεσμικές προβλέψεις και τη συμβολική πραγματικότητα, όπως αποτυπώνεται στο πρόσωπο του Μπαράκ Ομπάμα, και την κοινωνική πραγματικότητα, όπως αποτυπώνεται στα δραματικά γεγονότα των τελευταίων ημερών, αλλά και στη στατιστική καταγραφή των ανισοτήτων που διέπουν το αμερικανικό μοντέλο.

Εκφραση αυτών των ανισοτήτων αποτελεί το μισθολογικό και εισοδηματικό χάσμα μεταξύ λευκών και μειονοτικών ομάδων, αλλά και το χάσμα ως προς τις εκπαιδευτικές τους επιδόσεις. Ενδεικτική είναι η εικόνα που καταγράφεται σε ανάλυση του ερευνητικού κέντρου Pew (2011) σχετικά με τον μέσο πλούτο των αμερικανικών νοικοκυριών μετά την έξοδο της αμερικανικής οικονομίας από την κρίση. Η οικονομική ύφεση αλλά και η φούσκα της αγοράς ακινήτων φαίνεται ότι έπληξαν σε μεγαλύτερο βαθμό τα νοικοκυριά που συγκαταλέγονται στις μειονοτικές ομάδες. Ετσι, το 2009 ο μέσος πλούτος για τα λευκά νοικοκυριά υπολογίζεται ότι ήταν 20 φορές μεγαλύτερος από εκείνον των Αφροαμερικανών και 18 φορές μεγαλύτερος από των ισπανόφωνων. Σε απόλυτους αριθμούς, ο μέσος πλούτος για μια οικογένεια Αφροαμερικανών κυμαινόταν σε 5.677 δολάρια ετησίως και σε 113.149 αντιστοίχως για μια οικογένεια λευκών. Η τεράστια αυτή απόκλιση συνιστούσε ρεκόρ εικοσιπενταετίας.

Μία άλλη πολυσυζητημένη διάσταση των φυλετικών ανισοτήτων αφορά στη λειτουργία της δικαιοσύνης. Σύμφωνα με έκθεση, που υποβλήθηκε στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών αναφορικά με τις φυλετικές ανισότητες στο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης των ΗΠΑ, όσοι ανήκουν στις «φυλετικές μειονότητες είναι πιθανότερο να συλληφθούν απ’ ό,τι οι λευκοί Αμερικανοί». Το πόσο πιθανότερο είναι να συμβεί αυτό γίνεται αντιληπτό από τα ακόλουθα στατιστικά στοιχεία. Αφροαμερικανοί και ισπανόφωνοι αποτελούν περίπου το 60% του πληθυσμού των αμερικανικών φυλακών, τη στιγμή που δεν υπερβαίνουν το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού. Εκτιμάται λοιπόν ότι, με βάση τις ισχύουσες τάσεις, ένας στους τρεις Αφροαμερικανούς θα καταδικαστεί σε φυλάκιση στη διάρκεια της ζωής του, ενώ η ίδια πρόβλεψη ισχύει για έναν στους 17 λευκούς Αμερικανούς. Εκτός όμως από τη συχνότητα των καταδικαστικών αποφάσεων, διαφέρει σημαντικά το είδος των ποινών και η διάρκεια της φυλάκισης. Ωστόσο, οι συντάκτες της έκθεσης υπογραμμίζουν πως τα αίτια αυτής της κατάστασης παραπέμπουν σε κάτι «βαθύτερο και περισσότερο δομικό από μια ρητή φυλετική διάκριση» και κάνουν λόγο για την ύπαρξη και την παράλληλη λειτουργία δύο διακριτών συστημάτων απονομής δικαιοσύνης στις ΗΠΑ, ενός για τα ευπορότερα στρώματα και ενός για τους φτωχότερους και τις μειονότητες.

Σχολιάζοντας τα γεγονότα στο Φέργκιουσον, ο αμερικανός πρόεδρος μίλησε για τη μεγάλη μάζα των νέων Αφροαμερικανών που το αμερικανικό μοντέλο εξακολουθεί να τους «αφήνει πίσω» και ως αποτέλεσμα γίνονται «αντικείμενο φόβου» στα μάτια των συμπολιτών τους, με τραγικές συχνά συνέπειες. Μέσα από αυτήν τη διατύπωση, ο Ομπάμα σκιαγραφεί δειλά έναν φαύλο κύκλο που απέχει μακράν από το να είναι ένα αμερικανικό πρόβλημα. Η συμπλοκή των ανισοτήτων με τον ρατσισμό και τις προεκτάσεις του είναι μία πρόκληση που αντιμετωπίζει συνολικά η Δύση. Καθώς η κοινωνική περιθωριοποίηση λαμβάνει εκρηκτικές διαστάσεις, τροφοδοτεί εχθρικά στερεότυπα και συμπεριφορές περιχαράκωσης, υπονομεύει τον κοινωνικό δεσμό και τον αναγκαίο πυρήνα εμπιστοσύνης μεταξύ του κράτους, των οργάνων του και των πολιτών.

Η Τζένη Λιαλιούτη είναι διδάκτωρ στο Πάντειο
Πανεπιστήμιο