Η κρίση που βράζει έναν αιώνα

Η διστακτική επιστροφή της Αμερικής στο Ιράκ, όσο και αν θυμίζει την ανολοκλήρωτη αμερικανική δράση εκεί, αποτελεί και μια μοιραία υπενθύμιση ότι ο αραβικός κόσμος ακόμη προσπαθεί να τα φέρει εις πέρας με το ανολοκλήρωτο έργο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έναν αιώνα μετά την κατάρρευσή της.

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στους Αραβες της περιοχής δεν επετράπη μια σωστή βάση πάνω στην οποία να οικοδομήσουν σταθερά λειτουργικά κράτη. Και στις πιο πρόσφατες δεκαετίες αποδείχθηκαν ανεπιτυχείς οι προσπάθειες να το καταφέρουν μόνοι τους.

Αυτά τα οδυνηρά γεγονότα είναι ιδιαίτερα εμφανή τώρα στο Ιράκ, όπου η σύγκρουση φατριών έχει απαλείψει όλες τις προηγούμενες προσπάθειες της Αμερικής να φυτέψει με το ζόρι μια πλουραλιστική δημοκρατία σε ένα έδαφος που έχει ξεραθεί έπειτα από μακρές αντιπαραθέσεις, ανισότητες, αντιμαχόμενες φυλές και βία.

Ο αραβικός κόσμος σήμερα είναι προϊόν των χαρτών του βρετανού διπλωμάτη σερ Μαρκ Σάικς και του γάλλου συναδέλφου του Φρανσουά Ζορζ-Πικό το 1916, που επικυρώθηκαν από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών το 1919. Ακολούθησε η ευρωπαϊκή κυριαρχία σε αραβικά κράτη που ήταν κατ’ όνομα ανεξάρτητα, κάτι που οδήγησε αυτά τα κράτη να παλεύουν για νομιμοποίηση έκτοτε. Μετά την αποχώρηση των Ευρωπαίων ακολούθησαν δικτάτορες που μιλούσαν για εθνικισμό, όμως απέτυχαν να πείσουν τους πολίτες τους ότι ήταν σημαντικοί για το κράτος. Αυτό οφείλεται στο ότι τα αυθαίρετα σύνορα είχαν αφήσει τα νέα αραβικά κράτη ανοιχτά σε αέναες εσωτερικές συγκρούσεις που βασίζονταν στις αντιμαχίες μεταξύ φυλών και θρησκευτικών ομάδων. Οι ηγέτες τους μιλούσαν τη γλώσσα του σύγχρονου εθνικισμού, όμως τα κράτη τους δεν ενώθηκαν ποτέ εντελώς. Και έτσι επέστρεψαν στην κυριαρχία μιας φυλής ή θρησκευτικής ομάδας πάνω στις υπόλοιπες.

Οι Οθωμανοί, αντίθετα, γνώριζαν πώς να διαχειριστούν την ποικιλία. Το αποκεντρωμένο μοντέλο τους περιείχε έναν στοιχειώδη πλουραλισμό που θεωρούσε την πολιτική ως την αναζήτηση μιας αποτελεσματικής ισορροπίας μεταξύ διαφορετικών φυλών και θρησκευτικών κοινοτήτων. Περισσότερο από σήμερα, αυτές οι κοινότητες έδειχναν ανοχή και συνυπήρχαν παρά τις διαφορές τους.

Με την αποτυχία της Αραβικής Ανοιξης και την ενίσχυση των τζιχαντιστών γινόμαστε μάρτυρες μιας νέας έκρηξης φυλετικών και θρησκευτικών διαφορών. Αυτή είναι η πραγματική ρίζα της πρόκλησης που αποτελούν τα μη κρατικά κινήματα τα οποία ζητούν να διαμορφώσουν σκιώδεις κυβερνήσεις σε ακυβέρνητες περιοχές. Εχουμε ξαναδεί παρόμοιες καταστάσεις στον Λίβανο, τη Λιβύη και στα παλαιστινιακά εδάφη.

Το Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και της Συρίας, η οργάνωση ISIS των τζιχαντιστών, αν και δείχνει εξαιρετικά διαφορετική και πολύ πιο τοξική, αποτελεί το τελευταίο παράδειγμα όλων αυτών. Και δεν είναι απόλυτα πρωτότυπη. Η τελευταία φορά που μια συμμαχία φυλών και ισλαμιστών ζηλωτών άλλαξε τον χάρτη του αραβικού κόσμου ήταν το 1925, όταν οι πουριτανοί μαχητές Ικβάν του Αμπντούλ Αζίζ Ιμπν Σαούντ κατέλαβαν την αραβική χερσόνησο για να δημιουργήσουν ένα νέο ισλαμικό κράτος που ακόμα φέρει το όνομά του.

Στο τέλος της αποικιοκρατίας, η κυρίαρχη ιδέα στον αραβικό κόσμο ήταν ένας ενωτικός αραβικός εθνικισμός. Είχε απήχηση, όμως η Αίγυπτος, το Ιράκ και η Συρία προσπάθησαν να διαμορφώσουν εθνικές ταυτότητες μέσα από τις δικές τους φυλές και θρησκευτικές ομάδες. Οταν ο αραβικός εθνικισμός τελικά έχασε την αίγλη του μια άλλη ιδέα, ο ισλαμισμός, την αντικατέστησε. Αν και δείχνει πιο ευρεία από οποιοδήποτε αραβικό κράτος, έχει περιορισμένες δυνατότητες να ενώσει τους πιστούς – σουνίτες και σιίτες συμφωνούν στην ισλαμική ενότητα, διαφωνούν όμως για την ιστορία, τη θεολογία και τους νόμους που την ορίζουν ή για το ποια ομάδα θα πρέπει να ηγηθεί.

Σήμερα την αραβική πολιτική την ορίζει ένα κράμα ισλαμισμού και εθνικισμού. Αυτό εξηγεί την ένταση της διαμάχης σουνιτών – σιιτών. Αναζωπυρούμενες θρησκευτικές ταυτότητες πιέζουν τα σύνορα των εθνών-κρατών που χαράχθηκαν παίρνοντας ως δεδομένη την κυριαρχία του κοσμικού εθνικισμού. Τον τελευταίο αιώνα αυτή η ένταση είχε περιοριστεί από δικτατορίες, σε μια περιφερειακή τάξη την οποία υποστήριζαν και οι ΗΠΑ.

Ομως σήμερα όλα αυτά έχουν αλλάξει. Πλέον οι ΗΠΑ μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη στρατιωτική ισχύ τους για να περιορίσουν, όχι όμως και να λύσουν τον παροξυσμό της βίας στον αραβικό κόσμο. Αυτή τη στιγμή χρειάζονται διπλωμάτες και όχι στρατιώτες. Μπορούμε να αρχίσουμε στο Ιράκ συνταγματικές διευθετήσεις που θα επιτρέπουν την κατανομή της εξουσίας – μια σύγχρονη εκδοχή της ισορροπίας που είχαν πετύχει οι Οθωμανοί.

Ο Βάλι Ρ. Νασρ είναι πρύτανης της Σχολής Τζονς Χόπκινς Προηγμένων Διεθνών Σπουδών και συγγραφέας του βιβλίου «Το αναλώσιμο κράτος: η αμερικανική εξωτερική πολιτική σε υποχώρηση».