[Διαστάσεις] Ο αυταρχισμός πουλάει

Στη διάρκεια της μακράς πολιτικής του σταδιοδρομίας ο Ερντογάν έχει πει πολλές ατάκες που έχουν μείνει στην Ιστορία. Ποιος δεν θυμάται εκείνους τους στίχους του Ζιγιά Γκοκάλπ που είχε απαγγείλει όταν ήταν δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης και τον έστειλαν στη φυλακή για υποκίνηση θρησκευτικού μίσους: «Οι μιναρέδες είναι οι ξιφολόγχες μας, τα τζαμιά οι στρατώνες μας, οι τρούλοι τους τα κράνη μας». Αλλες ατάκες του ήταν πιο αινιγματικές. «Η δημοκρατία είναι σαν το λεωφορείο» είχε πει περίπου την ίδια εποχή. «Κατεβαίνεις όταν φθάσεις στο τέρμα».

Πού άραγε τοποθετεί ο νεοεκλεγείς πρόεδρος της Τουρκίας αυτό το τέρμα; Κάπου ανάμεσα στο προεδρικό μέγαρο Τσάνκαγια και το πάρκο Γκεζί; Το βέβαιο είναι ότι η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων στο δεύτερο δεν τον εμπόδισε να φθάσει στο πρώτο. Ισως να τον βοήθησε κιόλας, όπως τον είχαν βοηθήσει και οι στίχοι του πατέρα του τουρκικού εθνικισμού. Ο αυταρχισμός πουλάει, δεν είναι η πρώτη φορά που το διαπιστώνουμε. Προσφέρει ασφάλεια σε μεγάλα στρώματα του πληθυσμού, κυρίως τα λιγότερο εύπορα και λιγότερο μορφωμένα. Ακόμη και ο ίδιος ο Ερντογάν άργησε να το καταλάβει. Τώρα όμως ξέρει ότι ο πατέρας του, ένας υπάλληλος του Λιμενικού που εξίσου εύκολα έδερνε τα τέσσερα παιδιά του και απήγγελλε το Κοράνι, είχε δίκιο.

Το πρόβλημα είναι ότι ο αυταρχισμός έχει συνήθως παρέα. Συνοδεύεται από τον ρατσισμό, τον σεξισμό, τον εθνικισμό, τον νεποτισμό και – μοιραία – τη διαφθορά. Σε όλα αυτά σημειώνει εξαιρετικές επιδόσεις ο Ερντογάν. Ολοι είναι εχθροί του, οι Εβραίοι, οι Αρμένιοι, οι δημοσιογράφοι, οι γυναίκες. Ολοι είναι προδότες. Οσο περισσότερα λάθη έκανε, όσο περισσότερες αποτυχίες μάζευε στο ενεργητικό του, τόσο πιο αυταρχικός γινόταν. Και τόσο περισσότερο αυξανόταν η δημοτικότητά του. Η «νέα Τουρκία», που μαζί με τον «πρόεδρο του λαού» ήταν τα συνθήματα που χρησιμοποίησε περισσότερο στην εκστρατεία του, υποτίθεται ότι θα είναι η ανάπτυξη συν το Ισλάμ. Μοιάζει όμως πιθανότερο να είναι η αυταρχική κληρονομιά της κεμαλικής δημοκρατίας μείον την κοσμικότητα.

Οι εξελίξεις αυτές ανησυχούν τη Δύση. Οι ευρωπαίοι ηγέτες δεν κρύβουν την αμηχανία τους, ενώ ο πρόεδρος Ομπάμα φέρεται να μη μιλάει στο τηλέφωνο με τον Ερντογάν. Αλλά είναι πια αργά. Η Τουρκία χάθηκε όταν ο Σαρκοζί και η Μέρκελ χρησιμοποιούσαν διάφορα προσχήματα για να αναβάλλουν διαρκώς τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Οι τούρκοι πολίτες έχασαν την εμπιστοσύνη τους στην Ευρώπη, απομακρύνθηκαν από την κοσμοπολίτικη διανόησή τους και στράφηκαν στον σύγχρονο σουλτάνο τους, τον μοναδικό άνθρωπο που θεωρούσαν ότι μπορούσε να τους προστατεύσει. Και εκείνος υποσχέθηκε να τους κάνει υπερήφανους. Να, θα τους κτίσει το μεγαλύτερο τζαμί του κόσμου στην Τσάμλιτζα, σε έναν λόφο της ασιατικής πλευράς της Κωνσταντινούπολης. Εκεί, κάτω από τη σκέπη του Αλλάχ και του εγκόσμιου αντιπροσώπου του, θα νιώθουν προστατευμένοι.