Το μυστικό μιας αιώνιας επιτυχίας

Στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, περισσότερες από μισή ντουζίνα παραστάσεις είναι έργα του Αισχύλου, του Σοφοκλή ή του Ευριπίδη. Πρόκειται για σύμπτωση ή οφείλεται στην πολυτραγουδισμένη διαχρονικότητά τους; Και αν ναι, πού ακριβώς οφείλεται η τελευταία;

«Ελένη», «Προµηθέας δεσµώτης» ή «Ικέτιδες». «Ιππόλυτος», «Φιλοκτήτης» αλλά και «Βάκχες». Ή «Πέρσες» – και αυτά µόνο στην Ελλάδα. Γιατί και σε µια άλλη θεατροµάνα τη θερινή σεζόν, όπως παρατηρούσαν µε νόηµα ντόπια έντυπα, ανεβαίνουν ή ανέβηκαν έργα όπως η «Μήδεια» και η «Ηλέκτρα»: στην Αγγλία, στο Εθνικό και το Old Vic. Ή άλλα µε τίτλους όπως «Τελευταίες µέρες της Τροίας» και «Θηβαίοι». Τραγωδίες δεν τα λες τα τελευταία, από αυτές όµως µοιάζουν να αντλούν την έµπνευσή τους. Ή έστω το κύρος και την επιδίωξη της επικαιρότητάς τους.

Οπως θυμάται ο σκηνοθέτης Βασίλης Παπαβασιλείου, και στη Γαλλία είχε συμβεί κάτι παρόμοιο δέκα χρόνια πριν. Οι εφημερίδες ζητούσαν τότε μια εξήγηση από ειδικούς όπως ο ελληνιστής Ζαν Πιερ Βερνάν και αυτό που είχε απαντήσει θα έβρισκε σύμφωνο τον δικό μας θεατράνθρωπο: Η απήχηση του αρχαίου δράματος άπτεται της σχέσης μας με την ελευθερία και τη δημοκρατική συνύπαρξη του συνόλου – το πρόβλημα της πόλης, με δυο λόγια, που ανήκει στο κοινό ταμείο της Δύσης και ευτυχώς ανανεώνεται. Μάλιστα, κύριοι, οι τραγωδίες ξορκίζουν εμμέσως τον δαίμονα της οριστικής απάντησης στο πώς να ζούμε όλοι μαζί. «Ξέρετε, το να μη διατηρείς το ερώτημα ανοιχτό», συμπληρώνει ο Παπαβασιλείου, «το να καλλιεργείς την ιδέα μιας τελεσίδικης ετυμηγορίας στο ανθρώπινο ζήτημα ανοίγει τις πόρτες σε διάφορα δεινά».

Αυτό δηλαδή έχουν στο μυαλό τους οι έλληνες σκηνοθέτες όταν αναμετριούνται με τραγωδίες; Ο Δημήτρης Καραντζάς πάντως, που παρουσίασε ήδη στην Επίδαυρο την «Ελένη» του Ευριπίδη, επισημαίνει ότι οι τραγωδίες τον ενδιαφέρουν λόγω της στιβαρής δομής τους: είναι τόσο σωστή αρχιτεκτονικά, που του προκαλεί μια αίσθηση ασφάλειας ως προς την κατεύθυνση. «Εχουν τέτοια δομή, που ισχύει με πολλούς τρόπους» προσέθετε χωρίς να παραλείπει και σκηνοθετικά στοιχήματα, όπως ο Χορός ως οργανικό μέρος μιας παράστασης. Ερωτώμενος για τα βασικά συστατικά τους και για το τι έχουν να πουν σε έναν σύγχρονο θεατή, αποκρίνεται ότι σε καμία «σύγχρονη εποχή» δεν έχει λυθεί το πώς στέκεται ο άνθρωπος απέναντι σε μια οριακή στιγμή. Σχεδόν όλες οι τραγωδίες εξετάζουν την εξουσία, από πού πηγάζει, τη σχέση του συνόλου με αυτήν αλλά και με ένα ανώτερο, τρίτο στρώμα, τον Θεό. «Είτε μας είναι αντιληπτό είτε όχι», ολοκλήρωνε, «τέτοια ζητήματα, η θέση που παίρνουμε σε αυτά, βρίσκονται ακόμα στην καθημερινότητά μας».

Η Αντζελα Μπρούσκου, που στις 8 και 9 Αυγούστου θα ανεβάσει τις «Βάκχες» του Ευριπίδη στην Επίδαυρο, εξηγεί ότι επέλεξε αρχαίο δράμα αφενός και το συγκεκριμένο αφετέρου γιατί «είναι η τραγωδία του θεάτρου και γιατί εμπεριέχει ενθουσιασμό». Οσο για το με ποιον τρόπο είναι επίκαιρη η αντιπαράθεση φύσης και ορθολογισμού ή η θρησκευτική εμπειρία της βακχείας, απαντούσε ότι δεν γνωρίζει πάντα τι αφορά τον σύγχρονο θεατή. «Ας πούμε ότι μέσα από την τραγωδία αντιλαμβανόμαστε τον μηχανισμό της βίας», λέει θίγοντας ένα καθόλου ανεπίκαιρο θέμα, ενώ «η θρησκευτική εμπειρία των “Βακχών” αφορά τη σχέση του πολιτισμού με τη βίαιη καταγωγή του». Και ώς πότε μπορούμε να επαναπροσεγγίζουμε παρόμοια θέματα στα ίδια κείμενα; «Υποθέτω για πάντα» απαντά. «Πώς μπορεί να πει κανείς ότι έχει ξεπεράσει τον φόβο του θανάτου;» αναρωτιέται και καταλήγει σε κάτι που λέγαμε πιο πάνω: «Η τραγωδία έρχεται να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ανθρώπου με το σύμπαν που τον περιβάλλει. Και κυρίως να αναμετρηθεί με αυτό το σύμπαν που έχει φτιάξει για να προστατευθεί».

Κάτι τέτοια περίπου έλεγε κι ο Οιδίποδας, όταν ζητούσε από τον θεό να σώσει την πόλη και τον αγώνα εντός της που την κρατάει όρθια. Κάτι τέτοια όμως αντανακλώνται στο αρχαίο δράμα και με άλλον τρόπο. «Πρωτογενώς, ήταν ένας τόπος συνύπαρξης των αισθητικών μορφών πρόσληψης του κόσμου, που έδινε δικαίωμα στην ποίηση, την όρχηση ή το μέλος να συνυπάρχουν» επισημαίνει ο Παπαβασιλείου. Σηματοδοτούσε την απομάκρυνση από τον ραψωδό, την κατεύθυνση προς έναν τόπο συνύπαρξης διαφορετικών αισθητικών εκφράσεων, «έναν ομοιοπαθητικό εξορκισμό του εμφύλιου πολέμου». Πολέμου είπατε; Ναι, γιατί «η πόλη φτιάχνεται πάνω σε έναν αιωρούμενο τρόμο, ότι θα παλινδρομήσει στο στάδιο της φυλής». Γι’ αυτό δηλαδή ο Νίτσε είδε τις τραγωδίες ως την αισθητική απεικόνιση του τρόμου απέναντι στην πραγματικότητα, αντίθετα από τη σωκρατική ελπίδα στον ορθολογισμό; «Λέμε ενίοτε για το τραγικό ως έννοια που υπερβαίνει την τραγωδία», απαντά ο Παπαβασιλείου, «πιο σίγουρο όμως είναι ότι αφού η συμμετοχή στο παιχνίδι του κόσμου δεν αποφεύγεται, η τραγωδία ίσως λειτουργεί ως βοήθημα. Μου δείχνει ότι δεν είμαι ο μόνος που το παίζω σε αυτήν τη γη».

Υπάρχουν βέβαια και παραστάσεις που είτε άφησαν εποχή καθώς λέμε είτε συζητιούνται ακόμα: σταχυολογώντας, αμφότεροι οι «Οιδίποδες» του Μινωτή (1965 και 1975), οι «Πέρσες» του Κουν (1965), οι «Ικέτιδες» του Χαραλάμπους (1984), οι «Βάκχες» του Τερζόπουλου (1986) ή η «Αντιγόνη» του Βογιατζή (2006)  – χώρια οι κινηματογραφικές μεταφορές. Δεν υπάρχει λοιπόν και κάποιος άλλος λόγος που ξεχώρισαν τόσο αυτές όσο και τα έργα που προτιμώνται περισσότερο από άλλα; «Πράγματι, συνηθίζουμε να λέμε ότι η απόλυτη τραγωδία είναι ο “Οιδίπους τύραννος” με τρόπο που οι “Τρωάδες” ή ο “Ιππόλυτος” δεν είναι» επισημαίνει ο Παπαβασιλείου. «Σε ό,τι αφορά όμως το τελικό στοίχημα της συνύπαρξης στο εδώ και το τώρα μιας παράστασης, ελάχιστη σημασία έχουν αυτά». Ταλέντο επίσης μπορεί να έχουν ο σκηνοθέτης, η εποχή, το κοινό: «Η θεατρική εμπειρία είναι κυρίως δημόσια. Η ολότητά της καθορίζεται και από παράγοντες που έχουν να κάνουν με την καθημερινότητα, τη μικρή ιστορία, παράγοντες που δημιουργούν αναμονές και προσδοκίες».

Μιλώντας για εποχές και προσδοκίες, ο Παπαβασιλείου παρατηρεί ότι από ένα σημείο κι έπειτα ο Πλάτων έκανε λόγο για πρωτοκαθεδρία του θεάματος σε ορισμένους συγγραφείς που, υποκύπτοντας στα γούστα του κοινού, συνέβαλαν σε ένα καθεστώς «θεατροκρατίας», αντίθετα από τις εποχές που έγραφαν με βάση τον κανόνα της σύνθεσης. Οπως και να ‘χει, τη σύγχρονη σχέση μας με το αρχαίο δράμα την αναπτύξαμε χάρη και στην παρουσία αρχαίων μνημείων, με κορυφαίο το θέατρο της Επιδαύρου. «Δεν είναι όμως κακό να πούμε ότι, μεταξύ άλλων, η λεγόμενη τουριστική αξιοποίησή τους μεταπολεμικά έδωσε το έναυσμα για την ανάπτυξη των Επιδαυρίων». Και σε τι θεατρικό καθεστώς ζούμε σήμερα; «Στη δημιουργικότητα των εποχών παρακμής, όπως ήταν και η ελληνιστική» πιστεύει ο Παπαβασιλείου. «Αυτό είναι και το στοίχημά μας: αντί να το παίζουμε απευθείας απόγονοι του 5ου αιώνα, πρέπει να δούμε τι είδους δημιουργικότητα υπάρχει σε τέτοιες περιόδους, να αναρωτηθούμε αν έχουν το πάνω χέρι η θεατροκρατία και η εντυπωσιοθηρία».

Σαν να μπερδεύονται επομένως τα πράγματα, αν θέλουμε να αποφύγουμε διδακτισμούς, αυταπόδεικτες αρετές, τοτεμικές αναπαραστάσεις ή εθνικά στερεότυπα – κι ας είναι κάπως δελεαστικό να εξηγήσουμε την «αγάπη» μας στις τραγωδίες, βλέποντας σε αυτές ακόμα και ένα επιπλέον πεδίο φαγωμάρας, όπως η μπάλα ή η πολιτική. Ενδιαφέρον, δε, είναι ότι μοιάζουν να αφορούν τους πάντες: «Με το πρόβλημα της ελευθερίας είναι καταδικασμένος να ζει και ο Ληρ και ο μπαρμπα-Μήτσος ο μπακάλης» παρατηρεί ο Βασίλης Παπαβασιλείου. «Αλλά ορισμένες σκηνοθετικές προσεγγίσεις μπαίνουν στον πειρασμό να κάνουν μπαρμπα-Μήτσο τον Ληρ. Μήπως να βλέπαμε τον Ληρ μέσα στον μπαρμπα-Μήτσο;» αναρωτιέται. «Ισως εκεί υπάρχει κάτι ενδιαφέρον».