Τα πλοία των ψευδαισθήσεων

Το βρετανικό «HMS President» είναι αραγμένο στον Τάμεση. Δεν μοιάζει με το θρυλικό πολεμικό πλοίο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το εντυπωσιακό καμουφλάζ δημιουργεί περισσότερο την αίσθηση μιας οπτικής ψευδαίσθησης που επιπλέει. Οι περαστικοί στέκονται να το κοιτάξουν, αλλά δεν μπορούν να καταλάβουν τι συμβαίνει – όπως ακριβώς οι πλοίαρχοι των γερμανικών υποβρυχίων U-Boat πριν από 100 χρόνια.

Ας βάλουμε με τον νου μας την εξής εικόνα από το μακρινό παρελθόν. Ενα περισκόπιο βυθίζεται απειλητικά μέσα στο νερό. Ο πλοίαρχος του U-Boat πρέπει να λειτουργήσει αστραπιαία: έχει μόλις λίγα δευτερόλεπτα στη διάθεσή του για να εντοπίσει τον στόχο και να ανοίξει πυρ. Ξαφνικά το πλοίο μοιάζει να γίνεται κομμάτια, να τραντάζεται και ταυτόχρονα να αλλάζει κατεύθυνση. Η τορπίλη αστοχεί. Αυτή ήταν και η ιδέα, άλλωστε: ένα πλοίο καμουφλαρισμένο με έντονα χρώματα και διαγώνιες ρίγες, ώστε να είναι δύσκολο για το υποβρύχιο να εκτιμήσει το μέγεθος και την πορεία του. Ενα κόλπο οικονομικό και κυρίως πολύ αποτελεσματικό που έσωσε εκατοντάδες πλοία του βρετανικού πολεμικού ναυτικού από τις γερμανικές τορπίλες κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εναν αιώνα μετά, ο γερμανός καλλιτέχνης Τομπίας Ρεχμπέργκερ χρησιμοποιεί το δικό του σουρεαλιστικό καμουφλάζ για να μεταμορφώσει το «HMS President».

Το εγχείρημα του Ρεχμπέργκερ φωτίζει μια λιγότερο γνωστή στρατηγική του πολέμου. Ο ίδιος σκέφτηκε να επανασχεδιάσει τα «πλοία που ζαλίζουν» (dazzle ships) πριν από 20 χρόνια. «Το είδα σαν ένα αστείο παράδοξο, να καμουφλάρω κάτι βασισμένο σε ένα μοτίβο τόσο προφανές και συνάμα οπτικά δυνατό» υποστηρίζει στην «Γκάρντιαν». «Με εντυπωσίαζε ο τρόπος που καμουφλάριζαν τα πολεμικά πλοία και πάντα ήθελα να ασχοληθώ κάπως με αυτό το θέμα» προσθέτει.

Ως θεωρία, ωστόσο, τα καμουφλαρισμένα πλοία γεννήθηκαν το 1914. Πατέρας τους ήταν ο βρετανός επιστήμονας Γκράχαμ Κερ, ο οποίος έβαλε την ιδέα στον Ουίνστον Τσόρτσιλ, τότε Πρώτο Λόρδο του Ναυαρχείου. Ο Κερ ήξερε καλά πως τα πλοία ούτε κρύβονται ούτε γίνονται αόρατα – με τα μέσα εκείνης της εποχής τουλάχιστον.

Το 1917, το βρετανικό ναυτικό μετρούσε πια σοβαρές απώλειες εξαιτίας των γερμανικών υποβρυχίων. Ετσι ανατέθηκε στον βρετανό καλλιτέχνη Νόρμαν Ουίλκινσον να περάσει από τη θεωρία στην πράξη. Η θητεία του στο πολεμικό ναυτικό – εθελοντής σε περιπολία υποβρυχίου στην Καλλίπολη, καθώς και σε πλοίο ναρκαλιείας ανοιχτά των βρετανικών ακτών – αποδείχθηκε πολύτιμη. Πάντα με στόχο να μπερδέψει τον εχθρό, ο Ουίλκινσον δούλεψε πάνω στις έντονες αντιθέσεις, μέσω χρωμάτων και σχημάτων, οι οποίες διαστρέβλωναν τη μορφή του πλοίου και συγκάλυπταν την κίνησή του μέσα στο νερό.

Τα έργα του Ουίλκινσον ανήκουν γενικά στην παραδοσιακή τέχνη. Σε αυτόν είχε ανατεθεί να δημιουργήσει τους πίνακες για το δωμάτιο καπνιστών του «Τιτανικού». Η δουλειά του ωστόσο στα βρετανικά πλοία συγκρίθηκε με τον κυβισμό του Πάμπλο Πικάσο και του Ζορζ Μπρακ. Οι καμπύλες στο κύτος του πλοίου δημιουργούσαν την εντύπωση του κύματος, τα σχήματα των καπνοδόχων ότι το πλοίο άλλαζε κατεύθυνση, ενώ τα σχέδια στην πλώρη και στην πρύμνη έκαναν πολύ δύσκολη τη ζωή του εχθρού, αφού δεν μπορούσε να τις ξεχωρίσει.

Ως επικεφαλής του νεοσύστατου τότε Τμήματος Καμουφλάζ του Ναυαρχείου, ο Ουίλκινσον επιστράτευσε μια ομάδα καλλιτεχνών από τη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών στο Λονδίνο, προκειμένου να δημιουργήσουν εκατοντάδες μοναδικά σχέδια. Ενας από αυτούς ήταν και ο Εντουαρντ Ουάντσουορθ, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του βορτισισμού, του βραχύβιου καλλιτεχνικού κινήματος που άνθησε στη Βρετανία στις αρχές του 20ού αιώνα και είχε εν μέρει εμπνευστεί από τον κυβισμό. Το αμερικανικό πολεμικό ναυτικό εντυπωσιάστηκε τόσο από το αποτέλεσμα, που εφήρμοσε την ίδια τεχνική και στα δικά του πλοία. Εφημερίδα της εποχής παρομοίαζε τον αμερικανικό στόλο με «σμήνος από ποντοπόρα πασχαλινά αβγά».    

Αυτά τα απίθανα σχέδια ήταν που κέντρισαν το ενδιαφέρον και του Ρεχμπέργκερ. Ο ίδιος προσπάθησε να δώσει ένα αποτέλεσμα που να σέβεται τη σοβαρότητα της πολεμικής στρατηγικής και παράλληλα να την προσεγγίζει με μια σύγχρονη, ακόμη και αστεία ματιά. «Η νέα δουλειά», τονίζει, «έπρεπε να σηματοδοτεί ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει τα τελευταία 100 χρόνια».