Τραγουδώντας τον πόνο του ξεριζωμού

Η μετανάστευση και οι όψεις της ήταν πάντα το επίδικο, η πρώτη ύλη για την έμπνευση των δημιουργών όλων των ειδών του τραγουδιού μας σε όλες τις εποχές για πάνω από εκατό χρόνια, από το σμυρναίικο μέχρι τον Ορφέα Περίδη. Ετσι και τώρα, η παράσταση με τραγούδια για την ξενιτιά, τον νόστο, τον πόνο του ξεριζωμού (που είχε τις δικές του διαβαθμίσεις ανάλογα με την ιστορική φάση) θα συνοψίσει μια ολόκληρη πραγματικότητα που μοιάζει να μπήκε από το παράθυρο των ημερών μας με επιταχυντή την οικονομική κρίση.

Οι δύο ερμηνευτές που θα σταθούν όρθιοι με μια μεγάλη ορχήστρα και χωρίς κάποια αφηγηματική τεκμηρίωση για τη μετανάστευση (αυτοί, οι φωνές τους και τα όργανα δηλαδή) είναι η Γιώτα Νέγκα και ο Δημήτρης Μπάσης. Δύο από τους καλύτερους ερμηνευτές της νεότερης φρουράς που πατάνε στην παράδοση αλλά έχουν κάνει κι οι δυο τα δικά τους ανοίγματα. Ιδια γενιά, με ενοποιητικό κρίκο πως υπηρέτησαν το έργο του Μίκη (η Νέγκα προσφάτως με την παράσταση για τη ζωή του μεγάλου συνθέτη σε παραγωγή θεάτρου Μπάντμιντον), σήμερα στις συμπληγάδες της κρίσης και της φθίνουσας δισκογραφίας μοιάζουν μαχητές με λάιβ, ταξίδια, συμμετοχές και κύκλους τραγουδιών και ετοιμοπόλεμοι να γεμίσουν τις βαλίτσες τους με τραγούδια για τις δύο ημέρες στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου.

Ο Μπάσης έχει κι έναν λόγο παραπάνω να ασχοληθεί με τραγούδια της ξενιτιάς. Γεννημένος στη Γερμανία από γκασταρμπάιτερ γονείς, έχει μνήμες και προσλήψεις από το φορτίο της μετανάστευσης.

«Οταν κάναμε την πρόταση στο Φεστιβάλ Αθηνών, το κάναμε γιατί ξαναβιώνουμε σήμερα τη μετανάστευση. Υπάρχει πάλι ροή λόγω κρίσης όπως ξέρετε. Εγώ βίωσα έντονη την κατάσταση αφού την Ελλάδα τη γνώρισα στα έξι μου, την ήξερα ώς τότε από περιγραφές. Για την ακρίβεια, γύρισα το 1978 για πάντα. Είμαι μετανάστης, αγάπησα το τραγούδι και οι γονείς μου άκουγαν δίσκους ως συνδετικό κρίκο με την πατρίδα. Εκανα την πρόταση στη Γιώτα να το κάνουμε μαζί γιατί έχει μια φωνή ευρείας γκάμας ενώ τα κομμάτια που θα πούμε είναι υλικό εκατό χρόνων» μας λέει ο Δημήτρης Μπάσης.

«Μου ακούστηκε πολύ σύγχρονο, διαλέξαμε τραγούδια που θα μπορούσαν κάλλιστα να έχουν γραφτεί σήμερα, ένιωσα κι εγώ τον νόστο του ξενιτεμένου γιατί σήμερα έχουμε όλοι κάποιον έξω αλλά υπάρχουν κι εδώ πολλοί μετανάστες και είναι έκδηλη για αυτούς η δυσκολία να ριζώσουν κάπου. Δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Γι’ αυτό υπάρχει και στο πρόγραμμα ένα τραγούδι του Ara Dinkjan, μια αρμενική μελωδία. Μέσα σε αυτά τα 100 χρόνια υπάρχουν τρόποι έκφρασης από την παράδοση μέχρι τον Καζαντζίδη και πιο σύγχρονα, ενώ άλλα είναι έκδηλα για την ξενιτιά και άλλα μιλούν πιο υπαινικτικά για αυτή. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ αυτή τη συναυλία με κάποιον άλλο – νιώθω τόσο συγγενής με τον Δημήτρη» συμπληρώνει η Γιώτα Νέγκα.

Μαζί επέλεξαν από μια μεγάλη δεξαμενή τραγούδια που αγαπήσαμε με αυτό το θέμα ενώ ο Μπάσης δίνει και μια άλλη διάσταση: «Τον ξεριζωμό δεν τον βιώνει μόνο αυτός που φεύγει αλλά κι αυτός που περιμένει όπως η μάνα. Κι αυτός βιώνει τη μετανάστευση, την απώλεια. Ενα τέτοιο είναι το “Γιάννη μου, το μαντίλι σου”. Μετανάστης είναι κι αυτός που αναζητάει μια νέα πατρίδα, ας θυμηθούμε τη Σμύρνη και όλους αυτούς που ήλθαν με αφορμή αυτή την εκδίωξη και κουβάλησαν έναν τεράστιο πολιτισμό».

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ. Σήμερα όμως, αν και φεύγουν πολλά παιδιά έξω, γιατί ακόμη δεν έχει γραφτεί το νέο τραγούδι που να διαπραγματεύεται τον νόστο; «Θα αποτελέσει πηγή έμπνευσης. Δεν έχει ακόμη αποκρυσταλλωθεί και δεν έχει βιωθεί ουσιαστικά, είναι σε μια εξέλιξη και θα καταγραφεί με μια νέα γλώσσα, πιστεύω» μας λέει η Νέγκα ενώ ο Μπάσης καταθέτοντας μια βιωματική εμπειρία συμβάλλει στην κουβέντα: «Επειδή ήλθα νωρίτερα από τους δικούς μου στο Κιλκίς, μία φορά την εβδομάδα υπήρχε ένα τηλέφωνο σε ένα παντοπωλείο. Φώναζαν, ας πούμε, την κυρία Μαρία Ράικου να έλθει γιατί την καλεί η κόρη της και πηγαίναμε με αγωνία να ακούσουμε τη μάνα μου. Ολο το χωριό συνέπασχε. Θυμάμαι ότι υπήρχαν κοινωνικοί δεσμοί ισχυροί. Και σήμερα βέβαια που υπάρχει Skype και όλα αυτά, σε απαλύνουν – αν και ο πόνος είναι πόνος».

Ο ίδιος βάζει και μία ακόμη ενδιαφέρουσα παράμετρο: «Ακούμε τώρα από παιδιά που φεύγουν έξω: “Οι Αρχές εδώ με αγκάλιασαν, δουλεύω οδηγός σε λεωφορείο και δεν θέλω να γυρίσω πίσω”. Εκφράζεται μια νέα κατάσταση που ξενιτεύονται με ανακούφιση. Παλιότερα έφευγαν με πόνο για την πατρίδα και ίσως αυτό δείχνει κι ένα παράπονο για τα εδώ πεπραγμένα της ανυπαρξίας της αξιοκρατίας, της ανεργίας».