Η τρέλα των ζώων

Τον 17ο αιώνα ο Καρτέσιος είχε τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα ζώα και τους ανθρώπους: οι άνθρωποι σκέπτονται (άρα υπάρχουν). Tα ζώα όμως δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο παρά τις λειτουργίες που τα συντηρούν στη ζωή – αναπνοή, θρέψη, πέψη και ούτω καθεξής. Είναι σώματα-μηχανές.

Κάθε ιδιοκτήτης κατοικίδιου ζώου θα ήθελε να αναμετρηθεί με τον αυστηρό διαχωρισμό του φιλοσόφου. Η Λόρελ Μπράιτμαν, για παράδειγμα, έγραψε ένα βιβλίο για να αποδείξει ότι τα ζώα όχι μόνο έχουν μυαλό, αλλά μπορεί και να το χάσουν. Για να γράψει την «Τρέλα των ζώων», η ιστορικός των επιστημών έκανε μία τελείως διαφορετική έρευνα από αυτές που έχει συνηθίσει. Παρατηρώντας τις νευρώσεις του φουντωτού καλύτερού της φίλου αποφάσισε να διεισδύσει στο μυαλό των ζώων. Ξεκίνησε από τα γνωστά. Οι κίσσες αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη, το πρωταρχικό σύμβολο της αυτογνωσίας.  Οι αρουραίοι γαργαλιούνται και μάλιστα ξεσπάνε σε ένα είδος γέλιου. Τα δελφίνια, τα σκυλιά και οι παπαγάλοι εκδηλώνουν συμπτώματα κατάθλιψης όταν χάνουν τον σύντροφό τους.

Υστερα, η ερασιτέχνις ζωολόγος καταπιάστηκε με την έρευνα πεδίου. Παρατήρησε ότι η Τζίτζι, ένα γοριλάκι που είχε κακοποιηθεί από ένα αρσενικό, όποτε έπεφτε πάνω στον «βασανιστή» της «πάθαινε μπλακάουτ, έτρεμε και είχε σπασμούς». Η Σουνίτα είναι μία τίγρη που εκδήλωνε το στρες της με τικ προσώπου, η Τσάρλι ένα μακάου που μάδησε τα φτερά της ένα ένα, και ο Γκας μια πολική αρκούδα που κολυμπούσε σε οκτάρια ασταμάτητα επί δώδεκα ώρες κάθε ημέρα. Οι ειδικοί του συμπεριφορισμού μιλούν με σιγουριά για την εκδήλωση της ψυχαναγκαστικής διαταραχής στα ζώα, αλλά μέχρι εκεί. Το πραγματικό πρόβλημα του Μάτριξ, ενός σκύλου που γλείφει την ουρά του με μανία μέχρι να ματώσει, ίσως να μη γίνει ποτέ γνωστό.

Το σίγουρο είναι ότι τα ζώα υποφέρουν. Οποιο τραύμα μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο σε νευρικό κλονισμό, μπορεί αντίστοιχα να συνθλίψει και ένα ζώο. Δεν είναι μόνο οι αμερικανοί στρατιώτες αυτοί που υποφέρουν από το σύνδρομο του μετατραυματικού στρες, αλλά και τα σκυλιά που συμμετείχαν στο πλευρό τους στο Ιράκ. Επίσης, δεν είναι ο άνθρωπος το μόνο είδος που μπορεί να απαρνηθεί το δώρο της ζωής. Η διαφορά είναι ότι τα ζώα διαθέτουν λιγότερα μέσα για να τερματίσουν τη ζωή τους και σίγουρα υπολείπονται σε επινοητικότητα. «Αλλά τα καταφέρνουν μια χαρά στο να αυτοτραυματιστούν. Κάποιες φορές πεθαίνουν» γράφει η Μπράιτμαν.  

Αν ο άνθρωπος μπορεί να θεραπευτεί, τότε γιατί όχι και τα υπόλοιπα ζώα; Σε άλλα πιάνει το Βάλιουμ, σε άλλα η συμπεριφοριστική θεραπεία, σε άλλα η απλή συντροφικότητα. Πλέον, οι γάτες μπορούν να εκπαιδευτούν, τα άλογα έχουν τον δικό τους μασέρ και οι ελέφαντες απολαμβάνουν την καθοδήγηση των μοναχών. Υπάρχει όμως και ένα όφελος για μας. Ο ανθρωπομορφισμός των ζώων είναι και ένας τρόπος να αναγνωρίσουμε, εμείς οι προνομιούχοι του «ανώτερου είδους», κομμάτια του εαυτού μας σε αυτά. Και έχουμε πολλά να μάθουμε.