Η κυρία Μάνια των Γραμμάτων

Σε μια εποχή όπου οι παλιοί εκδοτικοί οίκοι έκλειναν, εκείνη έκανε όσα έπρεπε για να οδηγήσει την Εστία – μοναδική περίπτωση στον ελληνικό εκδοτικό χώρο – στον τρίτο αιώνα της λειτουργίας της

Ηταν αναμφίβολα μια επιβλητική παρουσία. Αυτό δεν πήγαζε τόσο από το γεγονός ότι εκπροσωπούσε τον παλιότερο σε λειτουργία εκδοτικό οίκο στην Ελλάδα όσο από την καλλιέργεια και τον χαρακτήρα της. Η Μάνια Καραϊτίδη, που έφυγε από τη ζωή στα 86 της, ήταν ένας άνθρωπος ταυτόχρονα φιλικός και αυστηρός, οικείος αλλά και προβοκάτορας, που ήξερε να κρατάει τις αποστάσεις αν ήθελε. Δεν ήσουν ποτέ σίγουρος αν κάτι το έλεγε σοβαρά ή αστεία, ήσουν όμως πάντα σίγουρος ότι αν τα πράγματα ήταν πράγματι σοβαρά θα έλεγε αυτό που είχε να πει κατάμουτρα. Και ταυτόχρονα είχε πολύ χιούμορ. Την έχουν πει «αρχόντισσα» αλλά θα μπορούσε κανείς να την πει και «σιδηρά κυρία» αν δεν ήξερε πόσο ευαίσθητος και κοινωνικός άνθρωπος ήταν. Ισως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι είχε τελειώσει τη Σχολή Νοσοκόμων του Ερυθρού Σταυρού και ότι είχε δουλέψει στον Ερυθρό Σταυρό ως εθελόντρια. Αν ήθελε κανείς να γίνει κακός θα έλεγε ότι αυτό προφανώς τη βοήθησε στο να αντιμετωπίσει τις πιο κλινικές περιπτώσεις από τους εκατοντάδες ανθρώπους των γραμμάτων, πολιτικούς, πωλητές, ακόμη και παπάδες που μπαινόβγαιναν στο περιώνυμο γραφειάκι της στο βάθος του βιβλιοπωλείου της οδού Σόλωνος, με τον χάρτη της Βαλκανικής στην πλάτη. Το βέβαιο είναι ότι η παλιά της αυτή εκπαίδευση τη βοήθησε να έχει βλέμμα ταυτόχρονα ανθρωπιστικό και προσγειωμένο στην πραγματικότητα.

Αλλά δεν ήταν αυτός ο μόνος λόγος ενός τέτοιου βλέμματος. Η Μαρίνα Καραϊτίδη, η μετέπειτα κυρία Μάνια, ανέλαβε τα ηνία των εκδόσεων και του βιβλιοπωλείου της Εστίας σε μια κρίσιμη περίοδο. Ο πατέρας της, Κωνσταντίνος Σαραντόπουλος, πέθανε το 1972. Η κυρία Μάνια έπρεπε, εν μέσω χούντας, να κάνει πολλά: πρώτα από όλα να επιβληθεί ως γυναίκα, όχι μόνο διανοούμενη αλλά και επιχειρηματίας, σε έναν κόσμο ανδροκρατούμενο – τόσο στις επιχειρήσεις γενικά όσο και στις εκδόσεις ειδικότερα. Να προσγειωθεί ανώμαλα από τη ρομαντική πλευρά των εκδόσεων στην καθαρά διαχειριστική, που είναι πολύ πιο πεζή. Επίσης να κρατήσει τις παραδόσεις της Εστίας, αλλά και να ανοίξει γρήγορα δρόμους σε μια νέα εποχή που ανέτελλε. Ας μη λησμονούμε ότι η περίοδος που ξεκινούσε είχε αριστερή κατεύθυνση. Αρα, δεν ήταν η δική της. Οχι γιατί η ίδια δεν ήταν προσαρμοστική, το αντίθετο, ούτε γιατί τη διέκρινε ποτέ πολιτική αποκλεισμών, το αντίθετο, αλλά γιατί είχε αναλάβει έναν εκδοτικό οίκο που είχε τη σφραγίδα ενός ορισμένου καθεστωτισμού, της γενιάς του ’30 και των ακαδημαϊκών. Εναν εκδοτικό οίκο που είχε κάπως επαναπαυθεί στις δάφνες του, αφήνοντας την πιο ριζοσπαστική γενιά του Τσίρκα και του Πλασκοβίτη αλλά και την επόμενη του Κουμανταρέα να στεγαστούν αλλού – λ.χ. στον Κέδρο μιας άλλης πολύ σημαντικής γυναικείας εκδοτικής παρουσίας, της Νανάς Καλλιανέση. Το χαμένο αυτό έδαφος ανέλαβε η Μαρίνα Καραϊτίδη να το καλύψει τη δεκαετία του ’80. Και τα κατάφερε καλά, αν σκεφτεί κανείς ότι συγγραφείς όπως οι Κούρτοβικ, Δοξιάδης, Θεοδωρόπουλος, Τατσόπουλος, Χωμενίδης, Καστρινάκη και πολλοί άλλοι, κάποιοι από τους οποίους είχαν στραμμένο το βλέμμα μάλλον στους συγγραφείς του Κέδρου παρά στη γενιά του ’30, βρήκαν στην Εστία δίοδο προς τα γράμματα και φιλόξενη στέγη.

Κάπως έτσι, επίσης με ανοίγματα στην ποιοτική ξένη λογοτεχνία του καιρού της, από τον Κλοντ Σιμόν μέχρι τον Κούντερα, η Μάνια Καραϊτίδη οδήγησε την Εστία στη νέα εποχή. Ακόμη και όταν άφησε την εκδοτική σκυτάλη στην κόρη της Εύα – αυτό έγινε το 1998 -, δεν έπαψε ποτέ να μετέχει ενεργά στα εκδοτικά του οίκου, να βλέπει κόσμο, να διαβάζει χειρόγραφα. Το επικοινωνιακό της χάρισμα δεν ξεχνιέται εύκολα ενώ ο απολογισμός του εκδοτικού της έργου δεν μπορεί παρά να αποτιμηθεί θετικά: κατάφερε να διατηρήσει τη δύσκολη ισορροπία, να παραμείνει κυρίως άνθρωπος του πνεύματος και των ιδεών σε μια εποχή που απαιτεί κατά βάση, όλο και περισσότερο, διαχειριστές – μάνατζερ των λέξεων…

Η επανάσταση της οδού Σόλωνος
Τη δεκαετία του 1970, δρόμος των βιβλιοπωλείων ήταν η Σταδίου. Εκεί βρισκόταν και το Βιβλιοπωλείον της Εστίας, στον αριθμό 38. Η μετακόμιση ήταν, βέβαια, υποχρεωτική. Το ακίνητο είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία της Τράπεζας Πίστεως που ζήτησε το 1977 από την Εστία να φύγει εντός τετραμήνου. Η κυρία Μάνια έκανε τότε την υπέρβαση. Ας δούμε πώς περιέγραφε την κατάσταση ο Νίκος Παντελάκης, που εργάστηκε στην Εστία κάπου… ογδόντα χρόνια: «Μου λέει, “χτίζεται μια οικοδομή, και είναι ένα μαγαζί πολύ ωραίο”. Λέω “πού κυρία Μάνια;”. “Σόλωνος και Σίνα, λίγο πιο πάνω. Να πας να το δεις”. Πάω λοιπόν. Απογευματάκι ήτανε. Μπαίνω μέσα, σοβατζήδες, μαστόροι, σκαλωσιές εκεί. Μπαίνω μέσα, πωωω, μεγάλο πράγμα. Γιατί το Βιβλιοπωλείο της Εστίας που είχαμε δεν ήτανε τόσο μεγάλο σε έκταση. Χάθηκα μέσα εκεί. Πάω και από κάτω να βρω τη σκάλα, ακόμα δεν είχαν βάλει τα μάρμαρα στα σκαλοπάτια, ήτανε τσιμέντα, γκρο μπετό. Κατεβαίνω, κοιτάζω στο υπόγειο, πωωω… Μετά βγήκα στη Σόλωνος έξω. Αχανές και ερημία, που λέμε, σκοτάδι, νύχτα. Τότε στη Σόλωνος ψυχή δεν πέρναγε απέξω. Τα μαγαζιά, ο κόσμος ήτανε στη Σταδίου. Γυρίζω στο βιβλιοπωλείο, “εντάξει κυρία Μάνια” λέω, “πήγα”. “Πώς το είδες;”. “Ο χώρος είναι ιδεώδης αλλά ο τόπος, κυρία Μάνια, είναι χάλια”. Τελικά αποδείχτηκε τυχερή. Πρόβλεψε. Εγώ δεν το φαντάστηκα».