Ο στρατηγός – αίνιγμα

Πατριώτης, μαριονέτα της Μόσχας ή πραγματιστής; Μεταρρυθμιστής ή ορθόδοξος κομμουνιστής; Ετυμηγορία δεν υπάρχει ακόμη για τον στρατηγό Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, τον τελευταίο ηγέτη της κομμουνιστικής Πολωνίας, που άφησε την τελευταία του πνοή την περασμένη Κυριακή σε ηλικία 90 ετών και κηδεύτηκε χθες.  

Απομονωμένος στην ήσυχη ζωή του από το τέλος της δεκαετίας του ’90, ο Γιαρουζέλσκι πάλεψε σκληρά έως το τέλος της ζωής του να πείσει τον κόσμο πως δεν ήταν τίποτε λιγότερο από ένας πατριώτης και ότι από το 1989 άρχισε να λύνει την κομμουνιστική μηχανή οδηγώντας την Πολωνία στο μονοπάτι της δημοκρατίας και της ελεύθερης αγοράς. Ενα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης τάχθηκε κατά κάποιον τρόπο υπέρ του. Ο Γιαρουζέλσκι όμως παραμένει ένα μεγάλο αίνιγμα και η δράση του είναι βέβαιο ότι θα εξακολουθήσει να διχάζει.

Ο στρατηγός Γιαρουζέλσκι ηγούνταν μιας κυβέρνησης βαθιά αντιλαϊκής στην Πολωνία τη μεγαλύτερη περίοδο της δεκαετίας του ’80. Ευφυής, μορφωμένος, φιλόδοξος και πιστός στη νέα τάξη, αναρριχήθηκε γρήγορα στις κομμουνιστικές ένοπλες δυνάμεις της Πολωνίας. Στα 33 του ήταν ήδη στρατηγός. Σε γενικές γραμμές, ως στρατιωτικός καριέρας και αξιωματούχος του κόμματος, εργάστηκε επί δεκαετίες με συνέπεια προκειμένου να οχυρώσει τον κατευθυνόμενο από τη Σοβιετική Ενωση κομμουνισμό στην Πολωνία. Μια προσπάθεια που, όπως αναφέρουν και οι Μάικλ Κάουφμαν και Νίκολας Κούλις στους «Νιου Γιορκ Τάιμς», ακόμη και ο Στάλιν αναγνώριζε ότι ήταν μάταιη, παρομοιάζοντάς τη με το να «βάζεις σαμάρι σε αγελάδα».

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ. Την 13η Δεκεμβρίου του 1981, ο σκυθρωπός στρατηγός με τα σκούρα γυαλιά πήρε μια θέση στις μαύρες σελίδες της πολωνικής ιστορίας. Εκείνο το βράδυ, όταν οι περισσότεροι Πολωνοί βρίσκονταν στα κρεβάτια τους, ο Γιαρουζέλσκι κήρυξε στρατιωτικό νόμο και έδωσε εντολή στα στρατεύματα να καταστείλουν τη δράση του ισχυρού συνδικάτου Αλληλεγγύη, του οποίου οι απαιτήσεις για  μεγαλύτερες ελευθερίες είχαν σημάνει συναγερμό στα Πολίτμπιρο από το Ανατολικό Βερολίνο ώς τη Μόσχα.

«Η χώρα μας βρίσκεται στο χείλος της αβύσσου», διακήρυξε στις έξι το πρωί εκείνης της Κυριακής απευθυνόμενος στο έθνος. «Απεργίες, διαδηλώσεις έχουν γίνει τυπικά φαινόμενα. Τα παραδείγματα τρομοκρατίας, απειλών και άμεσου εξαναγκασμού πληθαίνουν. Εγκλήματα, ληστείες και διαρρήξεις εξαπλώνονται σαν κύμα σε όλη τη χώρα».

Αυτό που δεν είπε ο Γιαρουζέλσκι σε εκείνο το διάγγελμα – όπως έκανε αργότερα – είναι ότι βρισκόταν υπό την πίεση του Λεονίντ Μπρέζνιεφ, του γενικού γραμματέα της ΚΕ του ΚΚ Σοβιετικής Ενωσης, να χαλιναγωγήσει την Αλληλεγγύη. Δεν είπε επίσης ότι ο στρατηγός Βίκτορ Κουλίκοβ, ο ρώσος διοικητής των δυνάμεων του Συμφώνου της Βαρσοβίας βρισκόταν στη Βαρσοβία εκείνη την περίοδο.  

Υπό τον στρατιωτικό νόμο η εξουσία ανατέθηκε στο Στρατιωτικό Συμβούλιο Εθνικής Σωτηρίας, με επικεφαλής τον στρατηγό Γιαρουζέλσκι. Οι εργασίες της Αλληλεγγύης ανεστάλησαν και οι ηγέτες της συνελήφθησαν. Οι δημόσιες συγκεντρώσεις απαγορεύονταν, οι εκδόσεις λογοκρίνονταν, χιλιάδες άνθρωποι συνελήφθησαν, πολλά σχολεία και πανεπιστήμια έκλεισαν. Επιβλήθηκε απαγόρευση της κυκλοφορίας και τα σύνορα της Πολωνίας έκλεισαν.

Τρεις ημέρες αργότερα, πολωνικά στρατεύματα άνοιξαν πυρ εναντίον απεργών που είχαν καταλάβει ανθρακωρυχείο στη Νοτιοδυτική Πολωνία. Εννέα εργάτες έχασαν τη ζωή τους. Ο Γιαρουζέλσκι διασύρθηκε. Στη Δυτική Ευρώπη χιλιάδες άνθρωποι πραγματοποίησαν διαδηλώσεις διαμαρτυρίας. Ο αμερικανός πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν επέβαλε διεθνείς οικονομικές κυρώσεις στην Πολωνία. Στα επόμενα επτά χρόνια η Αλληλεγγύη θεωρούνταν τυπικά παράνομη. Οι απεργίες είχαν κοπάσει, αλλά μυστικές ομάδες του συνδικάτου είχαν καλλιεργήσει ένα δίκτυο αμφισβήτησης των μονοπωλίων του κομμουνιστικού κόμματος με παράνομες εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία και εκπαιδευτικά προγράμματα.
Εως το τέλος του 1983, ωστόσο, χιλιάδες κρατούμενοι είχαν αφεθεί ελεύθεροι και πολλά από τα πιο καταπιεστικά μέτρα είχαν χαλαρώσει.

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΜΟΣΧΑ. Ακόμη και στη Σοβιετική Ενωση υπήρχε μεγάλο κενό ηγεσίας, καθώς τρεις ηγέτες – Μπρέζνιεφ , Γιούρι Αντρόποφ και Κονσταντίν Τσερνιέκο – έχασαν τη ζωή τους μέσα σε διάστημα 26 μηνών. Οταν πια ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανέλαβε την εξουσία στη Μόσχα το 1985 και προώθησε τη μεταρρυθμιστική πολιτική του, ο Γιαρουζέλσκι έσπευσε να συμμαχήσει μαζί του.
Το 1988 πια, η ατμόσφαιρα στην Πολωνία είχε αλλάξει ακόμη περισσότερο. Αντιπολιτευόμενες πολιτικές ομάδες, έστω και τυπικά παράνομες, ανθούσαν. Από εκείνο το σημείο και μετά, είχε δηλώσει ο ίδιος ο Γιαρουζέλσκι, η Πολωνία ήταν ο αιρετικός του μπλοκ: ήρθε σε συμβιβασμό με την Αλληλεγγύη και άνοιξε τον δρόμο για τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις που έφεραν τον Λεχ Βαλέσα στον προεδρικό θώκο το 1990. Πέντε χρόνια μετά, περί τα τέλη της προεδρίας του Βαλέσα, ο Γιαρουζέλσκι πληροφορήθηκε έκπληκτος – και ευγνώμων, σημειώνει το περιοδικό «Εκόνομιστ»  – ότι οι δημοσκοπήσεις τού έδιναν ποσοστά υψηλότερα από αυτά του πρώην ηγέτη της Αλληλεγγύης. Νοσταλγία ή αναγνώριση;

Ο Βαλέσα στην κηδεία
Το «παρών» στην κηδεία τού επί χρόνια κομμουνιστή αντιπάλου του έδωσε 
χθες ο Λεχ Βαλέσα. Ο  Γιαρουζέλσκι ανήκει σε μια γενιά που έπρεπε να επιβιώσει αφότου η Πολωνία βρέθηκε υπό τη σοβιετική κυριαρχία, δήλωσε ο Βαλέσα σε μία προσπάθεια να ερμηνεύσει την παρουσία του. «Κάποιοι από αυτούς ήταν γνήσιοι αντίπαλοι της δημοκρατίας. Αλλοι προσπάθησαν να υπονομεύσουν τη σοβιετική εξουσία μέσα από το κομμουνιστικό σύστημα. Δεν ξέρω ποια ομάδα αντιπροσώπευε ο Γιαρουζέλσκι» πρόσθεσε.