Η «Ελληνίδα» και το μαρμάρινο άγαλμα

Σε φωτογραφία που παρουσιάζουν σήμερα αποκλειστικά «ΤΑ ΝΕΑ» απεικονίζεται άγαλμα που φιλοτεχνήθηκε ανάμεσα στον 2ο αιώνα  π.Χ. και στον 1ο μ.Χ. και αναγράφεται μέρος του ονόματος της Φρίντα Τσάκος Νιούσμπεργκερ, πρώην ιδιοκτήτριας γκαλερί. Στη συγκεκριμένη φωτογραφία που βρέθηκε στο αρχείο του ιταλού αρχαιοκάπηλου Τζιανφράνκο Μπεκίνα διακρίνονται οι όροι  «=V Fried». Σύμφωνα με τον διδάκτορα του Κέιμπριτζ Χρήστο Τσιρογιάννη αυτοί οι όροι σημαίνουν, στην κωδικοποιημένη γλώσσα διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας, ότι «πουλήθηκε στη Φρίντα».

Ο  έλληνας ερευνητής εντόπισε πριν από ένα χρόνο το μαρμάρινο άγαλμα  αγοριού στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βιρτζίνια, όπως ακριβώς συνέβη και με το αγγείο του Μέντιτσι στο οποίο αναφερόταν το δημοσίευμα των «ΝΕΩΝ» του περασμένου Σαββάτου. «Αρχικά η φωτογραφία που απεικόνιζε το άγαλμα μαζί με άλλα αντικείμενα κόπηκε ώστε να απεικονίζει μόνο το άγαλμα. Κατόπιν η κομμένη πολαρόιντ κολλήθηκε πάνω σε μια σελίδα μεγέθους Α4, ανάμεσα σε άλλες ολόκληρες φωτογραφίες που απεικόνιζαν διάφορα αντικείμενα. Αυτός που τράβηξε την πολαρόιντ ή αυτός που θέλησε να τη χρησιμοποιήσει για οποιονδήποτε λόγο, αποφάσισε να κόψει τη φωτογραφία και να απομονώσει το άγαλμα. Πιθανότατα αυτή η ενέργεια είχε να κάνει με την αξία του αντικειμένου. Ο διακινητής ήθελε να διαπραγματευθεί το συγκεκριμένο αντικείμενο και όχι οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο  που βρισκόταν στην ίδια φωτογραφία» λέει ο Χρήστος Τσιρογιάννης.

Ο «ΜΕΓΑΛΟΣ ΤΥΜΒΩΡΥΧΟΣ». Οπως αναφέρουν ειδικοί που ασχολούνται με την αρχαιοκαπηλία, οι πολαρόιντ που απεικονίζουν σπασμένα αντικείμενα αποτελούν ένδειξη παράνομης διακίνησης των αντικειμένων που αποτυπώνονται στις φωτογραφίες. Οι αρχαιοκάπηλοι φωτογράφιζαν τα αρχαία αντικείμενα στην κατάσταση που ήταν κατά τη λαθραία ανασκαφή, σπασμένα και καλυμμένα με χώματα, κάτι που λειτουργούσε ως τεκμήριο αυθεντικότητας. Η φωτογράφιση γινόταν συνήθως με φιλμ αυτόματης εμφάνισης πολαρόιντ για να μην εμπλέκονται φωτογράφοι  εκτός κυκλώματος, οι οποίοι είναι απαραίτητοι κατά την εμφάνιση των φωτογραφιών σε περίπτωση που χρησιμοποιείται συμβατικό φιλμ.

 «Σε έγγραφα που εντοπίστηκαν από τις διωκτικές Αρχές στο αρχείο του αρχαιοκαπήλου Τζιανφράνκο Μπεκίνα αναφέρεται ότι ο Μάριο Μπρούνο, ο οποίος ήταν γνωστός ως “κλεπταποδόχος” και “μεγάλος τυμβωρύχος”, πούλησε 12 αντικείμενα στον Τζιανφράνκο Μπεκίνα στις 22 Αυγούστου 1987. Ανάμεσα σε αυτά τα αντικείμενα ήταν και το μαρμάρινο άγαλμα ενός αγοριού» αναφέρει ο Χρήστος Τσιρογιάννης. Ο ίδιος επισημαίνει ότι το μεγάλο «Χ» με μπλε μελάνι που προστέθηκε αργότερα στην πολαρόιντ και φαίνεται να διαγράφει το άγαλμα υποδεικνύει ότι το άγαλμα πουλήθηκε από τον Μπεκίνα σε άλλον αγοραστή. Σε σημειωματάριο του Μπεκίνα, ανάμεσα στις σελίδες του οποίου βρέθηκε η πολαρόιντ, αναγραφόταν «Μαρμάρινο άγαλμα με κεφάλι, πιθανώς πορτραίτο γιου ενός αυτοκράτορα. Πληρώθηκαν μετρητά 45′ (000;) CH (ελβετικά φράγκα)».

Ιδιαίτερη σημασία για τον ερευνητή του Κέιμπριτζ στη συγκεκριμένη υπόθεση είχαν τα διαφορετικά χρώματα μελάνης που χρησιμοποιήθηκαν στη σελίδα και στην πολαρόιντ με το άγαλμα. Το «Χ», το «=» και το «Fried», το μικρό όνομα της Τσάκος, ήταν γραμμένα με το ίδιο μπλε μελάνι. Αντίθετα, για το «V» που παρεμβάλλεται ανάμεσα στο «=» και το «Fried» είχε χρησιμοποιηθεί μαύρος λεπτός μαρκαδόρος. «Ολες οι σημειώσεις για τα αντικείμενα που αποκτήθηκαν από τον Μπρούνο έγιναν από τον Μπεκίνα την περίοδο της αγοράς, με μαύρο μελάνι. Και το ίδιο μπλε στυλό χρησιμοποιείται από τον Μπεκίνα κατά την πώληση των 5 από τα 12 αντικείμενα σε μεταγενέστερη περίοδο. Στον συντετμημένο κωδικό που χρησιμοποιούσαν οι Ιταλοί οι οποίοι συμμετείχαν στο διεθνές κύκλωμα αρχαιοκαπηλίας, το “V” αντιστοιχεί στη λέξη “venduto” που σημαίνει “πουλήθηκε”. Ο ίδιος κωδικός χρησιμοποιείται και από τον Μέντιτσι. Ετσι, η χειρόγραφη σημείωση του Μπεκίνα σημαίνει “πουλήθηκε στη Φρίντα”», υπογραμμίζει ο κ. Τσιρογιάννης.

ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Νο 28. Η ελληνικής καταγωγής, γεννημένη στην Αλεξάνδρεια Φρίντα Τσάκος ήταν ιδιοκτήτρια της γκαλερί Νεφέρ στη Ζυρίχη και είχε επαφές με τον Μπεκίνα και με το δίδυμο Σάιμς – Μιχαηλίδη, οι οποίοι έχουν μείνει γνωστοί για τη δράση τους σε διεθνές κύκλωμα αρχαιοκαπηλίας. Στο κτήμα τους, στη Σχοινούσσα, είχε βρεθεί το μεγάλο φωτογραφικό αρχείο το οποίο χρησιμοποιήθηκε για τον εντοπισμό παράνομων αρχαιοτήτων σε μεγάλα μουσεία και οίκους δημοπρασιών.

Δύο χρόνια μετά την απόκτηση του αγαλματιδίου από τον Μπεκίνα, το «μαρμάρινο αγόρι» εικονιζόταν σε κατάλογο της γκαλερί Νεφέρ, ως το προς πώληση αντικείμενο Νο 28. Ενώ στην πολαρόιντ που βρέθηκε στο αρχείο του ιταλού αρχαιοκάπηλου το άγαλμα απεικονίζεται με το κεφάλι κομμένο, στις σελίδες του καταλόγου εμφανίζεται κολλημένο με την ένδειξη ότι είναι διαθέσιμο προς πώληση, αλλά η τιμή είναι ανακοινώσιμη στους υποψήφιους αγοραστές μόνο «κατόπιν παραγγελίας», κάτι το οποίο στη γλώσσα του εμπορίου αρχαιοτήτων σημαίνει ότι η τιμή του αγάλματος ήταν πολύ υψηλή.

Την ίδια χρονιά, το 1989, το άγαλμα αποκτάται από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βιρτζίνια και σχεδόν 25 χρόνια μετά ο Χρήστος Τσιρογιάννης, ψάχνοντας στις ιστοσελίδες του μουσείου ανακαλύπτει ότι το «μαρμάρινο αγόρι» είναι το ίδιο με αυτό που απεικονίζεται στην πολαρόιντ του Μπεκίνα. «Τη Φρίντα Τσάκος την έχω συναντήσει και σε άλλες έρευνές μου βιβλιογραφικά, όχι προσωπικά. Ως αρχαιολόγος συμμετείχα τον Ιανουάριο του 2007 στην έρευνα που διενεργήθηκε από το Τμήμα Δίωξης Αρχαιοκαπηλίας της ΕΛ.ΑΣ. στη θερινή κατοικία της στη θέση Καραβόμυλος, έξω από την Λαμία. Βρέθηκαν δεκάδες αρχαιότητες οι οποίες καταγράφτηκαν, η ίδια όμως δεν ήταν εκεί» λέει ο κ. Τσιρογιάννης, που έχει υποβάλει γραπτή κατάθεση στις Αρχές για τη συγκεκριμένη υπόθεση.

Ο «ΕΛΒΕΤΟΣ». Σύμφωνα με τα αρχεία του μουσείου της Βιρτζίνια, το «μαρμάρινο αγόρι» αγοράστηκε το 1989 από την γκαλερί Νεφέρ και τη Φρίντα Τσάκος, η οποία είχε δηλώσει ότι απέκτησε το άγαλμα από «ελβετό συνάδελφο» της. Σύμφωνα με την ελληνικής καταγωγής γκαλερίστα ο «ελβετός» το είχε αγοράσει από τον συλλέκτη Αλφρεντ Ομπρεχτ, ο οποίος το είχε αποκτήσει από τον δρα Αρθουρ φον Αρξ που δήλωσε ότι το είχε αγοράσει από «ελβετό φίλο» του, ο οποίος ήδη το 1989 είχε πεθάνει. Σε ερώτημα του κ. Τσιρογιάννη προς το μουσείο της Βιρτζίνια, ο διευθυντής απάντησε πως δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία σχετικά με την ταυτότητα του «ελβετού συναδέλφου» της Τσάκος.

Ωστόσο, στην πολαρόιντ και στις σημειώσεις του Μπεκίνα φαίνεται ότι ο ιταλός αρχαιοκάπηλος απέκτησε το άγαλμα από τον «κλεπταποδόχο» Μάριο Μπρούνο.

Επιπλέον, το γεγονός ότι το «μαρμάρινο αγόρι» εμφανίζεται στην πολαρόιντ σε κακή κατάσταση, με το κεφάλι κομμένο, δεν συμφωνεί με τη σειρά αγοραπωλησιών που εμφανιζόταν στα αρχεία του μουσείου της Βιρτζίνια.  Αυτά και άλλα στοιχεία που συνηγορούν στη μη νόμιμη προέλευση του αγάλματος ώθησαν τον κ. Τσιρογιάννη να παροτρύνει το μουσείο να επικοινωνήσει με τις ιταλικές Αρχές.

Κοινή κατάληξη για τα λαθραία
Ο έλληνας ερευνητής εντόπισε το μαρμάρινο άγαλμα αγοριού πριν από έναν χρόνο στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βιρτζίνια. Πρόκειται για το ίδιο μουσείο όπου βρέθηκε και το αγγείο του αρχαιοκαπήλου Τζιάκομο Μέντιτσι, που χρονολογείται το 330 π.Χ., στο οποίο αναφερόταν το δημοσίευμα των «ΝΕΩΝ» του περασμένου Σαββάτου