Οι γυναίκες, οι σαπουνόπερες και το Kismet

Είναι προϊόντα υποκουλτούρας οι σαπουνόπερες; Και αν είναι, μήπως εκεί υπάρχει κάτι που μας ξεπερνά; Που δεν το βλέπουμε; Η σκηνοθέτις απάντησε με ένα ντοκιμαντέρ που καταπιάνεται σοβαρά με ένα θέμα που πολλοί από εμάς θα βρίσκαμε ανούσιο – και θα κάναμε λάθος.

Η Νίνα Μαρία Πασχαλίδου βρισκόταν στο τέλος του μεταπτυχιακού της στην Ουάσιγκτον όταν μια φίλη της, τουρκικής καταγωγής, της πρότεινε να διαβάσει ένα άρθρο για τις τουρκικές σαπουνόπερες. Δεν επρόκειτο για… τηλεοπτική κριτική, αλλά για ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ με κεντρικό θέμα την επιρροή που έχουν, κυρίως στις γυναίκες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, σειρές όπως «Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής». Η ιδέα ενός ντοκιμαντέρ ήρθε ευθύς αμέσως, και με το «Kismet» η σκηνοθέτις (που έχει ήδη ένα φιλμ μεγάλου μήκους, με τίτλο «Krisis», στο ενεργητικό της) κάνει το μεγάλο – και πιο ουσιαστικό – άνοιγμα στον χώρο: η ταινία (που προβάλλεται αυτές τις ημέρες στις ελληνικές αίθουσες) έχει σημειώσει μια αξιοπρόσεκτη πορεία σε διεθνή φεστιβάλ ενώ η ίδια ετοιμάζει ήδη τη νέα της δουλειά.

Γεννημένη στη Βέροια, η Πασχαλίδου σπούδασε ΜΜΕ και δημιουργική γραφή στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης και έκανε το μεταπτυχιακό της στη χρηματοοικονομική διοίκηση στο Πανεπιστήμιο του Μπέντλεϊ των ΗΠΑ. Το σινεμά όμως τη γοήτευσε νωρίς και, στη συνέχεια, διδάχθηκε κινηματογράφο και ντοκιμαντέρ στη φημισμένη FEMIS του Παρισιού και στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

Τα πρώτα της βήματα τα κάνει στη δημοσιογραφία, συνεργαζόμενη με τις εφημερίδες «Το Βήμα» και «Η Καθημερινή». Αρχίζει να γράφει – και στη συνέχεια να ταξιδεύει για να γράψει. Το 2008 μάλιστα ακολούθησε τον Μπαράκ Ομπάμα στην προεκλογική του εκστρατεία στις ΗΠΑ. «Μου άρεσε να περνώ τον χρόνο μου σε κάθε τόπο. Ταξίδεψα πολύ. Θυμάμαι να γυρίζω όλα τα Βαλκάνια καταγράφοντας ιστορίες ανθρώπων που επηρεάζονταν από κάτι συγκεκριμένο. Κείμενα για τη νέα γενιά του Κοσόβου, για παράδειγμα. Θα έλεγε κανείς πως αυτό έχει μέσα του κάτι ντοκιμαντερίστικο, έστω και σε έντυπη μορφή».

Κατανοώντας τον γείτονα. Από εκεί θα βρεθεί στον «Εξάντα» του Γιώργου Αυγερόπουλου, στη ΝΕΤ. «Εκεί αγάπησα το ντοκιμαντέρ. Με γοήτευσε η όλη διαδικασία: η έρευνα, το ταξίδι, η προσέγγιση μιας κατάστασης που πριν απλώς φανταζόσουν και μετά συνειδητοποιείς την πραγματικότητά της. Είναι σαν μια κλειδαρότρυπα από την οποία κρυφοκοιτάζεις. Και αυτό κάναμε με το “Kismet”: μπαίναμε σε σπίτια με πρόφαση τις… σαπουνόπερες, σπίτια που δεν θα άνοιγαν για άλλον λόγο. Θέλω να πω πως μια γυναίκα δεν λέει εύκολα στον φακό πως κακοποιείται. Η σαπουνόπερα ήταν μια αφορμή. Και το να βρίσκεις τον τρόπο να διεισδύσεις σε αυτές τις περιοχές είναι και χρήσιμο, εκτός από γοητευτικό».

Η Νίνα ταξίδεψε, φυσικά, και στην Κωνσταντινούπολη: «Οι τούρκοι παραγωγοί μάς υποδέχθηκαν δίχως ενδοιασμούς – δεν νομίζω πως έπαιξε ρόλο η καταγωγή μου. Με τους ηθοποιούς όμως υπήρχε μια δυσκολία στην πρόσβασή τους. Είναι όλοι τους μεγάλα αστέρια εκεί, celebrities κανονικά. Κάναμε μεγάλη προσπάθεια. Ευτυχώς, ο Χαλίτ Εργκέντς, ο ηθοποιός που ενσαρκώνει τον Σουλεϊμάν, μας αγκάλιασε. Χάρηκε πολύ που ήρθαμε από την Ελλάδα και ο ίδιος ήταν εξαιρετικά απλός και προσβάσιμος. Από κάποιους υπήρχε μια κάποια καχυποψία. Ξέρεις, “πώς θα το παρουσιάσετε όλο αυτό;” και τέτοιες ιστορίες. Είδαν το τελικό αποτέλεσμα και, ευτυχώς, δεν είχαν κάτι να πουν».

Το «άνοιγμα» της ταινίας γίνεται στη συχνότητα του Al Jazeera που στήριξε την παραγωγή από την αρχή, με τη βοήθεια του ARTE (Γαλλίας και Γερμανίας) και σε συνεργασία με τις τηλεοράσεις Σουηδίας, Καναδά, Φινλανδίας, Ελβετίας, Ισραήλ, Βουλγαρίας και Κύπρου – τον προϋπολογισμό συμπλήρωσαν τα Κέντρα Κινηματογράφου Ελλάδας, Κροατίας και Βουλγαρίας.

Στη Θεσσαλονίκη, όπου έγινε η πρώτη προβολή του φιλμ σε ελληνικό έδαφος, το κοινό έδειξε αμέσως το ενδιαφέρον του: «Μας είναι αδύνατον να κατανοήσουμε πώς μια γυναίκα στα Εμιράτα κατορθώνει να πάρει διαζύγιο μέσα από τη θετική επιρροή μιας σαπουνόπερας. Ακούγεται εξώκοσμο, εξωπραγματικό. Και ξέρω πως, κατά βάθος, το κοινό τους είναι ένα συντηρητικό κοινό – είναι κάτι το αξιοπερίεργο. Είναι όμως υπόθεση πολιτική. Οταν μια χώρα εξάγει τόσες σειρές σε τόσες χώρες, φυσικά εξάγει και μια πολιτική θέση. Και ο έλληνας θεατής παρακολουθούσε τουρκικά μελοδράματα από τη δεκαετία του ’70. Ξέρετε, τα σπίτια τους δεν διαφέρουν πολύ από τα δικά μας. Ο Τούρκος μπορεί να είναι ο “κατακτητής”, είναι όμως, κυρίως, ο γείτονάς μας. Και εμείς θέλουμε να μπούμε στα σπίτια του και να ανακαλύψουμε όλα αυτά που συνδέονται με την Ιστορία μας».       

Χωρίς διακοπή. Στο μεταξύ, το «Kismet» έχει μια πρωτοφανή διεθνή πορεία, καθώς προβλήθηκε σε πάνω από 15 διεθνή κανάλια στην Ευρώπη, στην Αμερική και στη Μέση Ανατολή. Παρουσιάστηκε σε παγκόσμια πρεμιέρα στο διαγωνιστικό τμήμα του IDFA (Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ του Αμστερνταμ), το σημαντικότερο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Ευρώπης, και επιλέχθηκε στην τριάδα των καλύτερων ταινιών για το Βραβείο Ντοκιμαντέρ Μεσαίου Μήκους. Ολα αυτά ενώ, εκτός Ελλάδας, η Πασχαλίδου διοργανώνει παραγωγές για το ιρλανδικό RTE και το BBC και ενίοτε μπλογκάρει στη Huffington Post.

Παρ’ όλα αυτά, η ίδια δεν έχει προλάβει να ξεκουραστεί ούτε δείχνει να έχει τέτοια πρόθεση: «Το επόμενο ντοκιμαντέρ μου έχει τόπο δράσης την Ινδία, αλλά δεν θα ήθελα να πω κάτι περισσότερο. Θα έχει όμως και πάλι να κάνει με τα δικαιώματα των γυναικών. Είναι ένας κύκλος που θέλω να καλύψω, μια και μου αρέσει πολύ να κινηματογραφώ γυναίκες. Με γοητεύει η πολυπλοκότητά τους, θέλω να είμαι κοντά τους και να τις παρακολουθώ».

Σε ένα φιλμ τεκμηρίωσης σαν κι αυτό, όπου η εικόνα έχει μια δική της οντότητα, ξεφεύγοντας κάπως από τις τηλεοπτικές επιταγές του είδους, μπαίνω στον πειρασμό να τη ρωτήσω αν θα την ενδιέφερε να ασχοληθεί με τη μυθοπλασία. «Οι ταινίες σήμερα μπορούν να μιμηθούν πολύ καλά τον ρεαλισμό, και βλέπεις συχνά φιλμ που σε φέρνουν σε επαφή με μιαν άλλη πραγματικότητα. Το ντοκιμαντέρ όμως είναι και ένα ξεχωριστό παράθυρο στον κόσμο». Προς το τέλος της κουβέντας μιλάει για τα μελλοντικά σχέδια και ξαφνικά «πετάει» ένα γέλιο αμηχανίας. «Δυστυχώς, είμαι workaholic (εργασιομανής)» αποκρίνεται. «Δεν είναι πάντα καλό αυτό». Μέχρι τώρα, πάντως, δεν της έχει βγει σε κακό.