Κλικ στις ψυχές των συγγραφέων

Ζωντανοί – ή ακόμη και μετά θάνατον – οι μάστορες του λόγου στέκονται μπροστά στον φακό των μαστόρων της εικόνας και αφήνονται να αποκαλύψουν αθέατες πτυχές της προσωπικότητάς τους στα ελάχιστα κλάσματα δευτερολέπτου που απαιτούνται για να «γεννηθεί» μια φωτογραφία

Μπορεί κάποιος να διαβάσει λογοτεχνία στο πρόσωπο εκείνου που τη γράφει; Τι συµβαίνει όταν το βλέµµα και η έκφραση των ανθρώπων που συνδυάζουν τις λέξεις για να γράψουν ιστορίες για µία φορά αλλάζουν θέση και αντί να «γεννήσουν» έργα τέχνης µεταµορφώνονται οι ίδιοι σε έργα; Μήπως θέλουν να αφήσουν τους άλλους να ανακαλύψουν κάποια λεπτοµέρεια του δικού τους κόσµου χωρίς να χρειαστεί να χρησιµοποιήσουν λέξεις, αλλά προσφέροντάς την ως δώρο µέσα από µια γρήγορη µατιά;

Αυτή είναι η κεντρική ιδέα γύρω από την οποία έχει στηθεί η έκθεση «Συγγραφείς. Η φωτογραφία συναντά τη λογοτεχνία», η οποία πλαισιώνει το φεστιβάλ λογοτεχνίας Libri Come που φιλοξενείται στο φουαγέ του αμφιθεάτρου στο Μουσικό Πάρκο της Ρώμης.

Είκοσι επτά πορτρέτα μεγάλων διαστάσεων επιλέχθηκαν ανάμεσα στα 250 που συνθέτουν τους «Συγγραφείς», μια επίτομη έκδοση που επιμελήθηκε ο δημοσιογράφος και κριτικός κινηματογράφου Γκοφρέντο Φόφι και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κοντράστο. Μπροστά στον φωτογραφικό φακό έχουν σταθεί οι πιο σημαντικοί συγγραφείς παγκοσμίως από τις αρχές του 19ου αιώνα έως σήμερα.

Κάθε καρέ δεν παρουσιάζεται μόνο του. Συνοδεύεται συνήθως από λίγες γραμμές – κυρίως αποσπάσματα από δημοφιλή βιβλία των ίδιων των συγγραφέων – που ενδέχεται να ταιριάζουν με την εικόνα.

Κι έτσι ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει ότι το σημαντικό για τον Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν ήταν να καταφέρει να αναδείξει τον εσωτερικό κόσμο του φωτογραφικού υποκειμένου του, κάτι που στη φωτογραφία μεταφράζεται ως «απόδοση της προσωπικότητας και όχι της έκφρασης». Στην περίπτωση του Ρόμπερτ Κάπα με τον Ερνεστ Χέμινγουεϊ, φαίνεται πως η δουλειά κατέληξε σε μια φιλία, κάτι που μπορεί να διακρίνει κάποιος από το βλέμμα του συγγραφέα όπως έχει αποτυπωθεί σε μια στιγμή που κάνει μια μικρή παύση από το κυνήγι. Ο δε Ρίτσαρντ Αβεντον μέσα σε ένα καρέ μπόρεσε να συλλάβει και να αναδείξει το ταλέντο του νεαρού τότε Τρούμαν Καπότε.

Σε κάθε περίπτωση πάντως – και αυτό γίνεται σαφές τόσο από την έκδοση όσο και από τις φωτογραφίες που εκτίθενται – τελικά προέκυπτε μια μοναδική στιγμή, σχεδόν μαγική, περίπλοκη και έντονη. «Οι μάστορες της εικόνας συναντούν τους μάστορες του λόγου και όσο κι αν ήταν διαφορετικό το μέσο που χρησιμοποιούσαν, έπρεπε και οι δύο εξίσου να χτίσουν, να επιλέξουν, να συνθέσουν» επισημαίνει ο επιμελητής της έκθεσης Γκοφρέντο Φόφι. «Και είναι ο φωτογράφος σε αυτή τη σχέση που έχει την πιο σκληρή δουλειά, καθώς είναι εκείνος που πρέπει να διακρίνει τον ναρκισσισμό του συγγραφέα και να εντοπίσει τι θέλει να επικοινωνήσει και πώς θέλει να τον βλέπουν οι άλλοι. Στις πιο ωραίες περιπτώσεις, οι συγγραφείς ανακαλύπτουν κάτι για τον εαυτό τους που το αγνοούσαν ή κάτι που δεν το είχαν προσέξει και το εντόπισαν στις φωτογραφίες που τους είχε τραβήξει ένας φωτογράφος που ήξερε να βλέπει».

Το αποτέλεσμα – περίεργο και γοητευτικό συνάμα – περιέχει από τη μια μεριά την επιθυμία του ενός να κλέψει ένα μυστικό και τη διάθεση του άλλου να το παραχωρήσει. Μια ένταση ανάμεσα σε δύο διαφορετικές, ταλαντούχες προσωπικότητες τις οποίες η τέχνη ένωσε σε ένα. Μια στιγμή που γίνεται εικόνα και το πεπρωμένο της είναι να κρατήσει την ανάμνηση ζωντανή.

Τα δίπολα που μπορεί κάποιος να δει στην έκθεση είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους. Ο βραβευμένος με Νομπέλ Ερνεστ Χέμινγουεϊ δεν κοιτάζει τον φακό αλλά το θήραμά του, ενώ στο άλλο χέρι κρατά το κυνηγετικό του όπλο σε μια στιγμή παύσης μέσα στη φύση. Στιγμή που επέλεξε ο συνιδρυτής του πρακτορείου Magnum και από τους σπουδαιότερους φωτογράφους του 20ού αιώνα Ρόμπερτ Κάπα να συλλάβει με τον φακό του. Ο συγγραφέας του εμβληματικού έργου «Ο θάνατος του εμποράκου» Αρθουρ Μίλερ με σμόκιν, παπιγιόν και αφηρημένο βλέμμα καπνίζει την πίπα του δίπλα σε έναν πυροσβεστήρα και ενώ το πανωφόρι του κρέμεται στη λαβή ενός τσεκουριού ασφαλείας στο καρέ που έχει τραβήξει ο Ντένις Στοκ. Ο δουβλινέζος συγγραφέας του «Οδυσσέα» Τζέιμς Τζόις έχει απαθανατιστεί μόλις δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του με έναν μεγεθυντικό φακό στο χέρι και προσηλωμένο το βλέμμα του στο κείμενο που εξετάζει. Ο Ιταλο Καλβίνο έχει φωτογραφισθεί από τον Τζιάνι Τζιανσάντι σε μια ταράτσα κρατώντας μια γυάλινη σφαίρα στο προτεταμένο δεξί του χέρι. Η πρώτη καναδή λογοτέχνις με βραβείο Νομπέλ Αλις Μονρό, με ελαφρώς σηκωμένο το φρύδι, κοιτάζει λοξά τον θεατή από την μπαμπού πολυθρόνα της στο πορτρέτο που τράβηξε ο Πίτερ Σίμπαλντ. Ο πολυγραφότατος γάλλος συγγραφέας του βιβλίου «Σαν μυθιστόρημα» Ντανιέλ Πενάκ, χαμογελαστός, με την καμπαρντίνα του ανοιχτή, έχει αφεθεί αυθόρμητα στον πολυβραβευμένο διεθνώς φωτογράφο Πάολο Πελεγκρίν. Η ταλαντούχα Βρετανή Ζέιντι Σμιθ ποζάρει χαλαρή σε μια πολυθρόνα για τον Ιμον Μακ Κέιμπ κοιτάζοντας κατάματα τον φακό.

Ωστόσο, όσο μεγάλα κι αν είναι τα ονόματα που έχει συμπεριλάβει στη συγκεκριμένη δουλειά του ο Γκοφρέντο Φόφι, υπάρχει και η αντίθετη άποψη που δεν συμμερίζεται ότι μία και μόνο φωτογραφία μπορεί να αποκαλύψει την ψυχή ενός συγγραφέα και να επιβεβαιώσει τη ρήση «η όψη είναι ο καθρέφτης της ψυχής» ή ότι μέσα από τα φωτογραφικά καρέ μπορεί κάποιος να διακρίνει «τις ταλαιπωρίες, τις ελπίδες, τις χαρές, τις επιθυμίες, τις απογοητεύσεις, τις ανησυχίες, τις φιλοδοξίες, ήττες ή απλά την απερισκεψία», όπως τουλάχιστον υποστηρίζει ο επιμελητής της έκθεσης.

«Πιστεύετε ότι μπορείτε να μιλήσετε για έναν συγγραφέα κοιτάζοντας απλώς μια φωτογραφία ή ένα ζωγραφικό του πορτρέτο;» αντιλέγει ο αρθρογράφος της βρετανικής «Τέλεγκραφ» Κρίστοφερ Χόουζ.«Σας προτείνω ένα πολύ πιο απαιτητικό τεστ. Διαβάστε ένα βιβλίο. Μπορείτε να φανταστείτε πώς είναι στην όψη ο συγγραφέας του; Ισως ακούγεται υπερβολικό, μόλις όμως δείτε μια φωτογραφία του, θα συλλάβετε τον εαυτό σας έκπληκτο να λέει “δεν τον φανταζόμουν έτσι». Και φέρει ως παράδειγμα την ακραία – είναι αλήθεια – περίπτωση του Μαρσέλ Προυστ, τον οποίο ο φακός συνέλαβε στο νεκροκρέβατο και για να είμαστε πιο ακριβείς δύο ημέρες μετά τον θάνατό του, σε μια φωτογραφία – παραγγελία του αδελφού του στον Μαν Ρέι.