Διαφωτισμένη και αμήχανη

Μια κατάρα φαίνεται πως δέρνει αυτό που αποκαλείται Κεντροαριστερά στην Ελλάδα. Θα έλεγε κανείς ότι της την έδωσε ο νονός της, όποιος και αν ήταν. Γιατί το ίδιο το όνομα δεν μας κάνει άραγε να νιώθουμε, άθελά μας, υποσυνείδητα, πως έχουμε να κάνουμε με κάτι μπασταρδεμένο; Δεν υπαινίσσεται τάχα ότι το ριζοσπαστικό πνεύμα της Αριστεράς είναι νοθευμένο εδώ από διστακτικότητα και έφεση στους συμβιβασμούς; Ενώ για την Κεντροδεξιά δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο: αυτός ο όρος έχει αναντίρρητα θετικό περιεχόμενο, η ίδια η Δεξιά άλλωστε διεκδικεί σήμερα για τον εαυτό της τη μετριοπάθεια του «μεσαίου χώρου». Αλλά τι ξεχωριστό διεκδικεί μια Κεντροαριστερά;

Ο όρος Κεντροαριστερά είναι ελληνικής έμπνευσης, όχι πολύ ευτυχούς γλωσσικά, όπως βλέπουμε. Σε άλλες χώρες χρησιμοποιούνται για τα αντίστοιχα μορφώματα όροι που παντρεύουν την Αριστερά με τον πολιτικό φιλελευθερισμό, π.χ. linksliberal στα γερμανικά, δίνοντάς τους έτσι ένα ιδεολογικό χρώμα όχι μόνο πιο καθαρό αλλά και πιο ελκυστικό. Ασφαλώς και τα ελληνικά κόμματα, κινήματα ή κινήσεις που τοποθετούνται (από άλλους) στον χώρο της Κεντροαριστεράς περιγράφουν το ιδεολογικό στίγμα τους ως σύζευξη των δημοκρατικών αξιών με την κοινωνική ευαισθησία, της ελευθερίας με την ισότητα. Αλλά δεν είναι τυχαίο ότι αποφεύγουν επιμελώς να βάζουν στον τίτλο ή στη ρητορική τους οτιδήποτε θα μπορούσε να θυμίζει παρέκκλιση από τις αρχές της «αυθεντικής» Αριστεράς. Φροντίζουν, αντίθετα, να προβάλλουν μονομερώς την αριστερή συνιστώσα της ταυτότητάς τους, με επίθετα που υποδηλώνουν εξυγίανσή της από τις ιστορικές στρεβλώσεις ή παθογένειές της («σοσιαλιστική», «δημοκρατική», «ανανεωτική» κ.λπ.).

Και όμως δεν κατόρθωσαν, στα σαράντα χρόνια της Μεταπολίτευσης, να συγκροτήσουν ένα ενιαίο και ισχυρό κόμμα. Η μεγάλη εξαίρεση μοιάζει να είναι, φυσικά, το ΠαΣοΚ. Το ΠαΣοΚ όμως ήρθε πανηγυρικά στην εξουσία όχι ως κεντροαριστερό αλλά ως ριζοσπαστικό σοσιαλιστικό κόμμα, διατηρήθηκε ή επανήλθε σε αυτήν για λόγους άσχετους με τον όποιο ριζοσπαστισμό του (τον οποίο άλλωστε είχε σιωπηρά αποβάλει στο μεταξύ) και άρχισε να φθίνει ραγδαία από τότε που η κοινή συνείδηση το κατέταξε στον ρευστό χώρο της Κεντροαριστεράς.

Η ακαθόριστη κακωνυμία του όρου Κεντροαριστερά φαίνεται πως αντανακλά μια διάχυτη δυσπιστία απέναντι σε αυτό το εξίσου ακαθόριστο χρώμα του πολιτικού φάσματος. Υποστηρίζεται συχνά ότι στην περίοδο που εγκαινίασε η ιστορική τομή του 1974 κυριάρχησε ιδεολογικά και πολιτισμικά η παράταξη των ηττημένων του Εμφυλίου. Αυτό αληθεύει σε μεγάλο βαθμό. Ηταν πολύ εύκολο, και πάντως πρέπον, για όποιον είχε ένα τυπικά μπουρζουάδικο, μικροαστικό ή νεοπλουτίστικο κοινωνικό προφίλ και ήθος να «εξαγνιστεί» δηλώνοντας αριστερός και ψηφίζοντας αριστερά κόμματα. Οσο αριστερότερα τόσο πιο «εξαγνιστικά». Αλλά δεν ήταν αυτό το μόνο που δυσκόλευε τα πράγματα για μια «λιγότερο αριστερή» Αριστερά. Ισως δεν ήταν καν το κύριο.

Γιατί από μια άλλη άποψη η νικήτρια παράταξη του Εμφυλίου δεν έπαψε ποτέ να είναι ένα είδος ανώτατου δικαστηρίου για τη συμπεριφορά κάθε καινούργιου κόμματος που είχε γενεαλογική ή και μόνον ιδεολογική συγγένεια με την παραδοσιακή Αριστερά, όποια επωνυμία και αν έδινε στον εαυτό του. Ολα αυτά τα σχήματα ήταν αναγκασμένα να απολογούνται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο όχι μόνον απέναντι σε ένα μυθοποιημένο Κομμουνιστικό Κόμμα, που τους αντιμετώπιζε ως αποστάτες, κάπηλους ή προσκυνημένους, αλλά και απέναντι στο αστικό καθεστώς, στο οποίο όφειλαν να αποδεικνύουν συνεχώς ότι δεν ήταν ανατροπείς. Αυτή η αμφίπλευρα αμυντική στάση, αυτό το διπλό κόμπλεξ, εμπόδισε τα κόμματα της μη κομμουνιστικής ή της νεοκομμουνιστικής Αριστεράς (με την πρόσκαιρη εξαίρεση του ΠαΣοΚ) να αποκτήσουν σαφή και αυτόνομη πολιτική φυσιογνωμία.

Αλλά και αν ακόμη είχαν τέτοια φυσιογνωμία, σε ποιο μαζικό κοινό θα απευθύνονταν; Αυτός ο πολιτικός χώρος άνθησε σε κοινωνίες με δυναμική, εξελισσόμενη καπιταλιστική οικονομία. Προσέλκυε οπαδούς από εργατικά και μεσαία στρώματα με παγιωμένη ταξική συνείδηση, αλλά και με άμεση εμπειρία των δομικών μεταβολών που έκαναν αναγκαία την αναθεώρηση και αναπροσαρμογή των δογμάτων της παραδοσιακής Αριστεράς. Στη δική μας κοινωνία, οικονομικά στατική αλλά ταξικά ρευστή, το έδαφος δεν είναι ευνοϊκό για τέτοια εγχειρήματα. Η εργατική τάξη, μικρή άλλωστε, απασχολείται κυρίως σε κρατικοδίαιτες και γι’ αυτό ανεξέλικτες επιχειρήσεις. Τα μεσαία στρώματα πορεύονται με εύθραυστες ισορροπίες, που κάθε μείζων διαταραχή τους τείνει να τα στρέψει προς τα άκρα του πολιτικού φάσματος, όπως βλέπουμε ιδιαίτερα καθαρά σήμερα. Μένει για την ανανεωτική, δημοκρατική ή όπως αλλιώς θέλει να λέγεται Αριστερά ο χώρος της διανόησης. Αλλά πότε οι διανοούμενοι αποτέλεσαν την κοινωνική βάση ενός μαζικού κόμματος;

Οπως είναι σήμερα οι συνθήκες στην Ελλάδα, ένας νέος «κεντροαριστερός» πόλος θα στηρίξει τις εκλογικές ελπίδες του κυρίως στη βδελυγμία για τα παλιά κόμματα εξουσίας, στην ιδεολογικοπολιτική αγκύλωση του ΚΚΕ και στον παρδαλό αλλοπροσαλλισμό των υπόλοιπων κομμάτων της αντιπολίτευσης. Και αν θέλει να λειτουργήσει πραγματικά ανανεωτικά στην πολιτική σκηνή, θα πρέπει να προωθήσει με αποφασιστικότητα ένα μεταρρυθμιστικό σχέδιο εξαιρετικά ριζοσπαστικό και προοδευτικό για τα τωρινά ελληνικά δεδομένα, αλλά απαλλαγμένο από αριστερές ιδεοληψίες περί του τι είναι προοδευτικό.

Και φτάνουμε έτσι στις όχθες του Ποταμιού. Είναι αυτονόητη η αναθάρρηση που προκάλεσε η ίδρυσή του σε όσους απογοητεύτηκαν από το ναυάγιο της κίνησης των 58. Αν όμως ισχύουν τα όσα είπαμε πιο πάνω, οι προοπτικές του είναι πολύ αβέβαιες. Μπορεί να ξεπεράστηκε μια βασική αδυναμία των 58, δηλαδή η απουσία ενός ευρύτερα αναγνωρίσιμου και αποδεκτού προσώπου ως επικεφαλής, δεν φαίνεται όμως πως θα ξεπεραστούν εύκολα η ανομοιογένεια, η αστάθεια και η αντιφατικότητα των κινήτρων που ωθούν προς αυτό ένα εκλογικό κοινό πολύ ετερόκλητο, όπως δείχνουν οι πρώτες δημοσκοπήσεις. Εξάλλου, οι πιο γνωστές προσωπικότητες που το στηρίζουν, πέρα από τον ιδρυτή του, έχουν μάλλον κεντροδεξιό παρά κεντροαριστερό προφίλ και δύσκολα θα διακρίνει κανείς στον δημόσιο λόγο τους ευαισθησίες ικανές να βρουν απήχηση στα πιο αδύναμα κοινωνικά στρώματα. Αυτό κάνει αμφίβολη την επιτυχία του να πλασαριστεί στο κενό που φιλοδοξεί να καλύψει προς τα αριστερά του πολιτικού φάσματος.

Παρ’ όλα αυτά, εγώ προσωπικά εύχομαι ολόψυχα να κυλήσει ζωηρά και να φτάσει μακριά το Ποτάμι. Εδώ που βρισκόμαστε, χρειαζόμαστε κάτι πέραν της κοινής λογικής, κάτι που να πλησιάζει αν όχι το θαύμα, πάντως την έκπληξη.