Δοξάρι είναι το δάκρυ μου και λύρα είναι η ψυχή μου…

Τα κρητικά καλά κρατούν αν και το περίπλοκο τοπίο του μουσικού αυτού είδους έχει ήρωες, σκυλάδες, δεξιοτέχνες, έντεχνους, μπόλικη αναζήτηση και αντιθέσεις που αποτυπώνουν ένα ζωντανό σκηνικό τού σήμερα.

Φανταστείτε πολλά δοχεία. Μικρά και µεγάλα. Παλιά, νέα και το νερό µιας µεγάλης λίµνης να χύνεται σε καθένα από αυτά. Και ταυτόχρονα τα ήρεµα νερά της λίµνης να ταράζονται από ένα βότσαλο ανά διαστήµατα.

Οπου δοχεία τώρα βάλτε κέντρα, σκυλάδικα, αναλογική δισκογραφία, γλέντια, πανηγύρια, μουσικές σκηνές, ΥouTube. Οπου λίμνη, την κρητική μουσική. Και όπου βότσαλο, τα εγχειρήματα ή τις πρωτότυπες συνθέσεις μουσικών που άλλαξαν το τοπίο (σημειώστε εδώ τα ονόματα των κορυφαίων λυράρηδων – δασκάλων: Θανάσης Σκορδαλός και Κώστας Μουντάκης).

Σήμερα το μουσικό αυτό είδος έχει υποστεί τους δικούς του μετασχηματισμούς, έχει τις δικές του αντιθέσεις, τους δικούς του ήρωες και επιγόνους. Και φαίνεται πως η διαδρομή του δεν είναι ενιαία, αφού καταγράφονται οι εξής τάσεις: Μεγάλο κομμάτι της νεολαίας (και όχι μόνον με κρητική καταγωγή) συχνάζει, χορεύει, τα πίνει στα μεγάλα κρητικά κέντρα της Αθήνας. Δύο είναι τα κυρίαρχα και τα πιο δημοφιλή όπου εναλλάσσονται οι πιο εμπορικοί ή λαϊκοκρητικοί καλλιτέχνες: Ομαλός στη Θηβών, Κονάκι στο Γκάζι. Ζερβάκης, Μπικάκης, Κονταρός, Νικηφόρος Αεράκης είναι μερικά μόνο ονόματα λυράρηδων και τραγουδιστών που σήμερα έχουν τα δικά τους σουξέ και το δικό τους κοινό σε έναν καμβά πάνω από δεκαπέντε συναφών μαγαζιών στην Αθήνα.

Από την άλλη έχει φουντώσει μια τάση νέων οργανοπαιχτών που μαθητεύουν πλάι σε έμπειρους μουσικούς ή σπουδάζουν στο ΤΕΙ Αρτας ή είναι η φρουρά των παιδιών που έχουν αποφοιτήσει από μουσικά σχολεία και διαμορφώνουν μια νέα γενιά δεξιοτεχνών οι οποίοι όμως συχνά υπολείπονται βιωμάτων και δεν είναι «μπαρουτοκαπνισμένοι» από παιξίματα σε γλέντια ή πανηγύρια. Συχνά, αυτοί οι νέοι παίχτες (βιολάτορες, λυράρηδες ή λαουτιέρηδες) συμμετέχουν στη δισκογραφία, εμφανίζονται σε πιο μικρές και έντεχνες σκηνές και τολμούν συμπράξεις με καλλιτέχνες της απέναντι μουσικής όχθης.

Συμπράξεις

Σήμερα, οι γενιές ανακατεύονται, τραγουδιστές με αφετηρία την Κρήτη έχουν απλώσει την περπατησιά τους σε πιο κεντρικό πεδίο (βλέπε Γιάννης Χαρούλης ή Μιχάλης Τζουγανάκης που όχι τυχαία είναι και οι δύο συνάμα καλοί μουσικοί) ενώ πλέον λύρα ακούς και στα πιο μακρινά με αυτή είδη (όπως το παίξιμο του Πάρη Περυσινάκη σε δίσκους του Παντελή Θαλασσινού ή του Φίλιππου Πλιάτσικα) ή οι συμπράξεις του λυράρη Ζαχαρία Σπυριδάκη με τον κορυφαίο ισπανογάλλο Χορντί Σαβάλ, δεξιοτέχνη της βιόλας ντα γκάμπα (βιόλα που παίρνει το όνομα από τη στάση παιξίματος, στη γάμπα).

Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται η σύμπραξη σήμερα του έμπειρου και για χρόνια συνεργάτη του Γιάννη Μαρκόπουλου Χαράλαμπου Γαργανουράκη με τον Νίκο Ανδρουλάκη σε λάιβ. «Εγώ συνεχίζω τη δουλειά μου και τώρα ετοιμάζω τρεις δίσκους. Εναν με παλιά κρητικά από το 1820 και έπειτα, έναν σε στίχους του Κωστή Παπαγεωργίου και έναν με καθαρά παραδοσιακά τραγούδια. Με τον Νίκο Ανδρουλάκη στα λάιβ θα πούμε και παλιά και νέα κομμάτια και βέβαια από τη συνεργασία μου με τον Γιάννη Μαρκόπουλο που πέρυσι κλείσαμε 40 χρόνια», δηλώνει στα «ΝΕΑ» ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης από το Ηράκλειο Κρήτης και με τη γνώριμη φωνή από δίσκους όπως «Θητεία», «Θεσσαλικός κύκλος», «Οροπέδιο» και άλλα και γενικότερα από κύκλους τραγουδιών όπου ο Μαρκόπουλος ενσωμάτωσε παραδοσιακά όργανα (λύρα, κλαρίνο) επιφέροντας τομή.

Τα «τουριστικά»

Ο Γαργανουράκης (το λαρύγγι του εμβληματικού «Τα λόγια και τα χρόνια») σχολιάζει το σημερινό τοπίο: «Το πιο εμπορικό, ή τουριστικό κρητικό είδος, για να είμαι επιεικής, που κυριαρχεί σήμερα είναι και το πιο εύκολο για να περάσεις στον κόσμο. Ο κόσμος βλέπει την εικόνα και ενθουσιάζεται. Το δύσκολο είναι να παίξεις καλή λύρα και να γράψεις τραγούδια. Πάντως σήμερα τα νέα παιδιά μπορούν με ένα κομπιούτερ, ένα μικρόφωνο να ηχογραφήσουν. Εγώ βέβαια παραμένω παραδοσιακός και γράφω στο στούντιο».

Από την άλλη, ο 40άρης λυράρης Πάρης Περυσινάκης, που διδάσκει στο ΤΕΙ Αρτας και έχει  δεκάδες μαθητές, φωτίζει διαφορετικά το σημερινό σκηνικό: «Το λεγόμενο σκυλάδικο ή σκυλοκρητικό, αν το σκαλίσουμε, υπήρχε σε όλες τις εποχές. Σε αυτό το είδος λένε αβέρτα μαντινάδες, συνήθως σκωπτικές ή τιμητικές για κάποιον, λένε γρήγορα στίχο κι αυτό αφού ο συρτός ή άλλες φόρμες για παράδειγμα δεν σου επιτρέπουν κάτι τέτοιο. Ετσι κυριάρχησαν οι ανωγειανές κοντυλιές και ο δικός τους τρόπος, όχι πάντα βέβαια από κακούς μουσικούς».

Ο Περισυνάκης εκτός από δάσκαλος είναι και συγγραφέας βιβλίων όπου καταγράφει τους μεγάλους δάσκάλους ή μάστορες της Κρήτης: το πρώτο του ήταν για τον Θανάσης Σκορδαλό, το δεύτερο που γράφει τώρα αφορά τον Κώστα Μουντάκη, ενώ θα ασχοληθεί και με προγενέστερους λυράρηδες όπως ο Μανώλης Λαγουδάκης (Λαγός), ο Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς) ή ο θρυλικός Ανδρέας Ροδινός (που άφησε ελάχιστες ηχογραφήσεις, για πολλούς υπήρξε ο σπουδαιότερος όλων, αν και πέθανε μόλις 22 ετών το 1934 από φυματίωση).

Και σίγουρα κρητική μουσική δεν είναι μόνο η λύρα. Ούτε βέβαια μόνον από τη μία η εμπορική πλευρά ή ο Ψαραντώνης ή ο Ρος Ντέιλι από την άλλη (χωρίς αυτό να σημαίνει πως οι παραπάνω δεν έχουν τη δική τους προσφορά, και ας σημειώσουμε πως το πιο ελπιδοφόρο και ολοκληρωμένο νέο λαούτο σήμερα είναι αυτό του Γιώργη Ξυλούρη ή Ψαρογιώργη, γιου του Ψαραντώνη).

«Υπάρχουν μεγάλοι μουσικοί σήμερα και στη λύρα και στο λαούτο και το βιολί. Μια γενική παρατήρηση είναι πως οι παίχτες έχουν εξελιχθεί, είναι πιο κουρδισμένοι και πιο εξοικειωμένοι σε συμπράξεις. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Τον Μουντάκη, όταν τον πρωτοπήραν για δίσκους εκτός αμιγώς κρητικού είδους ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Σήμερα, ένα παιδί με λύρα έχει πια αφομοιωμένη την εικόνα της σύμπραξης ή συνεργασίας με άλλα είδη».

Ο Περυσινάκης ενώ έχει ένα πιο λόγιο προφίλ έχει περάσει από τα πανηγύρια της Κρήτης. «Δεν έχουν να επιδείξουν ενορχηστρωτικά κάτι, αφού στόχος εδώ είναι το γλέντι και το μεροκάματο. Πάντως, τελευταία έχουν αναβιώσει και όργανα που είχαν χαθεί, όπως η κρητική ασκομαντούρα (είδος πνευστού που μοιάζει στην τσαμπούνα) και που την παίζει συνήθως ο κρουστός ή ο λαουτιέρης για κάποια διαστήματα του γλεντιού.

Εδώ, στα πανηγύρια συνήθως η ορχήστρα είναι λύρα, κιθάρα, λαούτο (σόλο) και λαούτο (συνοδευτικό) ενώ κάποιοι έχουν βάλει και τύμπανα. Πάντως, οι σημερινοί ακόμη κρύβονται πίσω από παιξίματα γνωστών παλιών κομματιών. Το γλέντι και σήμερα στηρίζεται σε Ξυλούρη, Μουντάκη, Σκορδαλό. Και μια σημείωση εδώ, ο Νίκος Ξυλούρης δεν έχει τοποθετηθεί όσο ψηλά πρέπει και ως λυράρης εκτός από τραγουδιστής και δεν έχει αναγνωριστεί το δικό του ξεχωριστό χρώμα και παίξιμο».

Χαρτογράφηση

Το περίπλοκο αλλά ζωντανό τοπίο των κρητικών τραγουδιών χαρτογραφεί και ο δικηγόρος και μουσικός Μανόλης Δημητριανάκης με καταγωγή από τον Μύρτο Ιεράπετρας.

Ο ίδιος, βαθύς γνώστης του είδους (αν και μπουζουξής και μέλος της ιστορικής Ρεμπέτικης Κομπανίας της δεκαετίας του ’70), γνώρισε και πρόλαβε όλη την ηρωική φρουρά του κρητικού αφρού. «Η λύρα επικράτησε ως κυρίαρχο όργανο του κρητικού είδους, όταν πέρασε αυτή τη γραμμή ο Σίμωνας Καρράς ως διευθυντής του ΕΙΡ (Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας) και γύρω στο 1952-53 άλλαξε την εκπομπή «Κρητικό μεσημέρι» που ώς τότε παρουσίαζαν οι αδελφοί Κουτσουρέλη, βιολάτορες (ο Γιώργος είχε γράψει τον «Αρμενοχωριανό συρτό» που πάνω του βασίστηκε ο «Ζορμπάς» του Μίκη). Νέος παρουσιαστής μπήκε ο λυράρης Ανδρέας Καραβίτης. Κι όμως η Κρήτη δεν έβγαλε μόνον λυράρηδες. Για παράδειγμα, ο μεγαλύτερος μουσικός της όλων των εποχών ήταν ο Στρατής Καλογερίδης, ένας λόγιος και σπουδασμένος βιολάτορας από τη Σητεία ενώ και σήμερα ο μεγαλύτερος μουσικός είναι ο βιολάτορας και λυράρης Βαγγέλης Βαρδάκης», σημειώνει ο Δημητριανάκης.

Και συμπληρώνει σε σχέση με τους σημερινούς μετασχηματισμούς: «Οπως στο λαϊκό τραγούδι φύγαμε από τους μεγάλους τραγουδιστές και τους μεγάλους σολίστες του μπουζουκιού, το ίδιο έγινε και στο κρητικό. Εχω μια άποψη λίγο συντηρητική. Σήμερα, νομίζω δεν προχωρούν προς το καλύτερο οι νέοι λυράρηδες. Αναμασούν τις παλιές μελωδίες. Επικράτησε το σκυλοανωγειανό είδος, λένε τον στίχο σχεδόν κουβεντιαστά. Νομίζω πως και τα πανηγύρια δεν είναι όπως ήταν. Υπάρχουν όμως παραδείγματα που παλιοί γλεντζέδες έχουν κατεβάσει απ’ το πατάρι σκυλολυράρηδες που δεν έπαιζαν σωστά». Το σίγουρο είναι πως το νερό του κρητικού τραγουδιού τρέχει προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Και παρά τα όποια αισθητικά πισωγυρίσματα ή τις όποιες εντάσεις, αφού είναι πράγματι δύσκολο να ξαναβγεί ένας Νίκος Ξυλούρης ή ένας Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης) στη φωνή ή ένας Στέλιος Φουσταλιέρης στο μπουλγαρί (έγχορδο της οικογένειας των ταμπουράδων) ή ένας Λεωνίδας Κλάδος ή Θανάσης Σκορδαλός στη λύρα, σχεδόν μοιραία δεν θα μείνει λιμνάζον, θα γεννηθούν νέες δυνάμεις που θα του δώσουν ορμητική ροή.

Info
Στις 21 Φεβρουαρίου οι Χαράλαμπος Γαργανουράκης και Νίκος Ανδρουλάκης εμφανίζονται στο Γυάλινο Μουσικό Θέατρο (Λεωφόρος Συγγρού 143, τηλ. 2109316101) στις 23.00.{CR}Το Κρητικό Κονάκι (Πειραιώς και Ηρακλειδών 61, Γκάζι, τηλ. 210 3459818) και ο Ομαλός (Θηβών 283, τηλ. 2105621642) εναλλάσσουν συχνά τους κρητικούς καλλιτέχνες που φιλοξενούν