[Τρίτη άποψη] Επιβεβαιώσεις με υποσημειώσεις

Οι πρόσφατες εξελίξεις έφεραν μια πρακτική απόδειξη σε δύο θέσεις που αρκετοί – και από αρκετό καιρό – θεωρούσαμε αυτονόητες, δεν αντιμετωπίζονταν όμως ως τέτοιες από μεγάλα τμήματα της κοινής γνώμης και του πολιτικού συστήματος.

– Επιβεβαίωση πρώτη: η συμμετοχή στο ευρώ και στην ευρωζώνη προστατεύει, η μοναξιά, ιδίως στις εύθραυστες χώρες, σκοτώνει. Απόδειξη – εξ αντιδιαστολής, αφού το ευρώ από μόνο του δεν «πουλάει» – αυτό που συμβαίνει στην Τουρκία και την Αργεντινή: δύο εξέχοντα μέλη των αναδυόμενων χωρών και οικονομιών, που χρησίμευαν μάλιστα για παράδειγμα, αν όχι για μοντέλο, ενός «τρίτου δρόμου» ανεξαρτησίας και δυναμισμού, βρίσκονται, μόλις χάλασε η διεθνής συγκυρία ή ταρακουνήθηκαν από εσωτερικά προβλήματα, σε πολύ δυσκολότερη θέση και από τις πιο προβληματικές περιπτώσεις της ζώνης του ευρώ. Η ξαφνική, όχι όμως αδικαιολόγητη πολιτική αστάθεια έβγαλε στην επιφάνεια τις γνωστές, αλλά για καιρό κρυμμένες αδυναμίες της τουρκικής οικονομίας (αναπτυξιακή ανισότητα, υπερβολική στήριξη σε μια ημιαυταρχική εξουσία, τακτικές εμφανίσεις οικονομικών αναταράξεων) και αναζωπύρωσε την αστάθεια της Αργεντινής (κυρίως λόγω της αποκοπής από το δολάριο και της απουσίας δομικών μέτρων τα χρόνια της σχετικής ανάκαμψης μετά το κραχ των αρχών του αιώνα). Ακόμα πιο κρίσιμα, φανέρωσε, και στις δύο χώρες, πόσο δύσκολο είναι να αντιστραφεί ο προς τα κάτω κύκλος (αύξηση πληθωρισμού και ελλείμματος, διολίσθηση νομίσματος, αφαίμαξη διαθεσίμων, κερδοσκοπία) με τα εργαλεία της παλιάς και μοναχικής νομισματικής πολιτικής (την υποτίμηση του νομίσματος, την αυξομείωση των επιτοκίων και το κάλεσμα στην «εθνική αλληλεγγύη»).

n Προσοχή όμως – και υποσημείωση πρώτη: το γεγονός ότι στις χώρες του ευρώ ο κίνδυνος της ασφυξίας και της, τυπικής τουλάχιστον, χρεοκοπίας αποφεύχθηκε πιο «συντεταγμένα» χάρη στο ειδικό είδος «αλληλεγγύης» που σιγά σιγά συγκροτήθηκε δεν σημαίνει ούτε ότι η μέθοδος αυτή ήταν η καλύτερη δυνατή ούτε και ότι οι χώρες υπό ευρωπαϊκό «πρόγραμμα σωτηρίας» δεν βίωσαν κι αυτές μια οικονομική και κοινωνική έκπτωση, από τις οποίες κανονικά το ευρώ και η Ευρωπαϊκή Ενωση θα έπρεπε να τις είχαν προφυλάξει. Το ότι εκτός ευρώ τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα δεν πρέπει να μας κάνει να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια να βελτιώσουμε, και μάλιστα δραστικά, το ευρώ και τον πολιτικό του χώρο.

– Επιβεβαίωση δεύτερη: η λεγόμενη τρόικα, αυτή ακριβώς που συνέβαλε στη σχετική σωτηρία που μόλις αναφέρθηκε, παρουσίασε περισσότερα δημοκρατικά ελλείμματα και πρακτικές αστοχίες από όσα η αποστολή της – αλλά και η εκπόρευση από τα κέντρα της ευρωπαϊκής και της παγκόσμιας οικονομίας – δικαιολογούσε. Χρήσιμο ήταν που μας τα θύμισε, αλλά δεν χρειαζόμασταν (και αρκετοί δεν περιμέναμε) την έκθεση της επιτροπής του Ευρωκοινοβουλίου για να αντιληφθούμε τις αστοχίες ενός προγράμματος κοινής χρήσης για εντελώς διαφορετικές χώρες και οικονομίες. Ούτε την υπερβολική αρχική αισιοδοξία (επιστροφή στην ανάπτυξη σε ενάμιση χρόνο) και την υπερβολική κατοπινή αυστηρότητα (διώξτε αμέσως τόσες χιλιάδες κόσμο) επί των οποίων στηριζόταν. Ούτε την έλλειψη ευελιξίας και κοινού νου στους πολιτικούς χειρισμούς ή τη βαθιά θεσμική ανωμαλία της (πρωταγωνιστικής μάλιστα) συμμετοχής του ΔΝΤ σε ένα πρόγραμμα για χώρες της ευρωζώνης. Η έλευση μιας τρόικας που στηριζόταν εξαρχής σε τόσο σαθρά θεμέλια δεν θα μπορούσε ποτέ να θεωρηθεί ευκαιρία, ακόμα και για χώρες με εμφανές εκσυγχρονιστικό έλλειμμα – ήταν ο καθρέφτης της αποτυχίας ολόκληρων πολιτικών συστημάτων μεγεθυσμένης από τις υστερήσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης.  

n Υποσημείωση δεύτερη: Οι επίσημα φανερωμένες αδυναμίες της τρόικας ουδόλως συνεπάγονται ότι καλύτερη λύση θα ήταν η άτακτη χρεοκοπία ή η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Μας το λένε η Τουρκία και η Αργεντινή. Αλλά κυρίως μας το λέει η λογική: άλλο να απαιτούμε η τρόικα να αλλάξει αμέσως πορεία και να αντικατασταθεί, όσο πιο γρήγορα γίνεται, από έναν πιο πολιτικό και κυρίως αμιγώς ευρωπαϊκό μηχανισμό κι άλλο να επιλέξουμε, κόντρα σε όλα τα ρεαλιστικά δεδομένα, τη μοναχική γύμνια μέσα στην παγκόσμια θύελλα.

O Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς