[Τρίτη άποψη] Αξιολογώντας την τρόικα

Η επικείμενη πρώτη έξοδος χώρας από το «μνημονιακό» καθεστώς (της Ιρλανδίας, στις 15 Δεκεμβρίου), καθώς και η πρόσφατη ακρόαση-ανάκριση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όχι μόνο επιτρέπουν αλλά πιστεύω ότι και απαιτούν μια αξιολόγηση των πεπραγμένων της λεγόμενης «τρόικας» σε τρεις χώρες και επί τέσσερα χρόνια.

Ατυπος και παράταιρος θεσμός – μη προβλεπόμενος εντός του θεσμικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης και συγκροτούμενος από εντελώς ανομοιογενείς δυνάμεις -, η τρόικα συνδέεται συνήθως, στην κριτική που της ασκείται και στο θυμικό ηγετών και κοινωνιών επί των οποίων επιδρά, με την απώλεια της «κυριαρχίας» – εθνικής και πολιτικής. Πέρα από τις δικές μας συχνά μελοδραματικές και ανιστόρητες οιμωγές, δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στον τελευταίο μήνα ο ιρλανδός υπουργός Οικονομικών παρουσιάζοντας τον μετα-μνημονιακό προϋπολογισμό του 2014 παρομοίωσε τη στιγμή με την απελευθέρωση από τους Αγγλους, ενώ ο αντιπρόεδρος της πορτογαλικής κυβέρνησης (και πρώην υπερ-μνημονιακός υπουργός) έκανε και αυτός λόγο για απελευθέρωση από τον, ισπανικό όσον αφορά τη χώρα του, ζυγό. Στην ταπεινωτική διαδικασία μιας τρίμηνης ιεράς εξέτασης από μη εκλεγμένους τεχνοκράτες, καθώς και στην υφαρπαγή σχεδόν κάθε περιθωρίου κινήσεων από τις εκλεγμένες κυβερνήσεις, οι τροϊκανοί – θεσμοί και πρόσωπα – προσέθεσαν την ψυχρή και ψυχικά αμέτοχη στάση τους και κυρίως τις συχνά στερούμενες κοινής λογικής εμμονές τους. Ακριβώς τέτοιες εμμονές (όπως η ανατροπή συμφωνημένων τραπεζικών κινήσεων στην Ελλάδα ή η τροπή της σημερινής συζήτησης για την κάλυψη του όποιου «χρηματοδοτικού κενού» τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Πορτογαλία) συνιστούν, στα μάτια μου, την πιο καταστροφική επίδραση της τρόικας – πιο πολύ ακόμα και από την κάμψη μιας «εθνικής κυριαρχίας» εγγενώς ξεπερασμένης στο πλαίσιο της Ενωσης, αλλά και συχνά λειτουργούσας ως πρόσχημα εθνικισμού.

Υποτίμηση της ευρύτερης εικόνας, ανεπαρκέστατη προετοιμασία της επόμενης, έστω ασθενικά μετα-υφεσιακής, ημέρας, έλλειψη πολιτικότητας, θέση των αριθμών (χρέος) πριν και εις βάρος της ουσίας (μεταρρυθμίσεις), προβολή ενός μοντέλου «εντολών προς ιθαγενείς», εσωτερικές αντιφάσεις και αλληλοαναιρέσεις μεταξύ Ευρωπαϊκής Επιτροπής και Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, αποφυγή της παραμικρής εξήγησης και λογοδοσίας: όλα αυτά τραυμάτισαν όχι μόνο τις χώρες και τους λαούς υπό «διάσωση» αλλά και την ίδια την έννοια της αλληλεγγύης, δηλαδή τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ιδέας.

Η παρουσία και η δράση της τρόικας λειτούργησε, και στις τρεις χώρες, κυρίως αστυνομικά και τιμωρητικά: οι εκπρόσωποί της έρχονταν για να φοβίσουν, να ελέγξουν και να κρατήσουν στον «ίσιο δρόμο» (που δεν είχαν χαράξει οι ίδιοι). Στην ελληνική περίπτωση, θα μπορούσε ίσως να υποστηριχθεί ότι κάτι τέτοιο χρειαζόταν, καθώς αρκετά υπήρξαν πριν και μετά το Μνημόνιο τα περιστατικά αθέτησης συμφωνιών, κοροϊδίας και ψευτοπαλικαρισμών. Η μη αντίληψη, πάντως, ακόμα και ύστερα από χρόνια εμπειρίας, των ιδιαιτεροτήτων – θεσμικών, πολιτικών, κοινωνικών – μιας χώρας-μέλους της Ενωσης και όχι των βαθών της Αφρικής δεν δικαιολογείται και δεν συγχωρείται. Καταδικαστικό για την τρόικα είναι ότι τέτοια στάση τηρήθηκε και στις δύο άλλες υπό Μνημόνιο χώρες, οι οποίες ανταποκρίθηκαν στις υποχρεώσεις τους, συγκρότησαν ευρέα πολιτικά μέτωπα στήριξης του τρόπου στήριξής τους και τελικά έπραξαν, συχνά εις βάρος των ίδιων των λαών τους και σίγουρα της δημοτικότητάς τους, όλα όσα τους ζητήθηκαν και μπορούσαν να κάνουν.

Λίγες ημέρες πριν από την έξοδο της Ιρλανδίας από την εποπτεία, η τρόικα της ζητά νέες μειώσεις προϋπολογισμού και μισθών. Με βέβαιη την επίτευξη, έστω μικρού και τεχνικού, πρωτογενούς πλεονάσματος στην Ελλάδα, η τρόικα τη σπρώχνει με κάθε τρόπο σε τρίτο πακέτο βοήθειας. Με εκφρασμένη την οριακή αντοχή του πιο υπομονετικού λαού του κόσμου, η τρόικα ζητά από την πορτογαλική κυβέρνηση υπέρβαση ακόμα και δικαστικών αποφάσεων. Δεν χωρεί συζήτηση ότι και στις τρεις χώρες η οικονομική κατάσταση είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Ακριβώς όμως επειδή έμεινε μετεξεταστέα στη δική της αξιολόγηση, η τρόικα οφείλει, έστω στο τέλος, να αποφύγει να συμπαρασύρει στη βύθιση χώρες και λαούς που δεν διαθέτουν τις δικές της ασυλίες.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς