[Ιστορίες] Νομπέλ αγριότητας για όλους

Είναι ένα πασίγνωστο ψυχολογικό πείραμα. Το 1962 ο δρ Στάνλεϊ Μίλγκραμ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Γέιλ, πήρε μία ομάδα νορμάλ ανθρώπων, τους έβαλε μέσα σε ένα εργαστήριο και τους διέταξε να κάνουν ηλεκτροσόκ σε έναν συνάνθρωπό τους. Δύο στους τρεις υπάκουσαν – φτάνοντας, όπως πίστευαν, να διοχετεύσουν 450 βολτ ρεύματος σε έναν ηθοποιό που σφάδαζε από πόνο. Σε έναν κόσμο που προσπαθούσε να καταλάβει πώς μπορεί να είχε συμβεί το Ολοκαύτωμα, το πείραμα του Μίλγκραμ πρόσφερε κάποιες απαντήσεις. Με δυο λόγια, κατέδειξε ότι όλοι (ή σχεδόν όλοι) οι άνθρωποι κρύβουν μέσα τους έναν δεσμοφύλακα ναζιστικού στρατοπέδου. Δεν υπάρχει γενιά που να μην έχει ανατρέξει έκτοτε σε αυτό, από «ανεξήγητες» αγριότητες άλλωστε η Ιστορία άλλο τίποτα.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Σύμφωνα με την Τζίνα Πέρι, ψυχολόγο από την Αυστραλία που μελέτησε τις αρχικές ηχογραφήσεις και μίλησε με συμμετέχοντες, το μόνο που καταδεικνύει το πείραμα του Μίλγκραμ είναι η προθυμία του να χειραγωγήσει τα αποτελέσματα -ώστε να αποδείξει αυτό που εξαρχής είχε κατά νου.

Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή, 40 συνηθισμένοι Αμερικανοί δέχθηκαν να συμμετάσχουν σε ένα πείραμα που θα ήλεγχε πόσο βοηθά η τιμωρία στη μάθηση. Υιοθετώντας ρόλο «δασκάλου», κλήθηκαν να τιμωρούν με ηλεκτροσόκ τον «μαθητευόμενο» σε κάθε του λάθος. Αν ο «δάσκαλος» αρνούνταν αρχικά να υπακούσει, ένας επιστήμονας τον προέτρεπε τέσσερις φορές να το κάνει προτού τα παρατήσει. Στην πραγματικότητα, το πείραμα επαναλήφθηκε 24 φορές, κάθε φορά με ελαφρώς διαφορετικό «στήσιμο». Και μόνο τη μία – αυτή που έγινε γνωστή – υπάκουσε το 65% των «δασκάλων». «Συνολικά», υποστηρίζει η Πέρι σε ένα νέο βιβλίο, «περισσότεροι από τους μισούς αρνήθηκαν να υπακούσουν». Ακόμα όμως και μεταξύ των υπολοίπων το πείραμα δεν έγινε όπως ακριβώς περιγράφηκε. Σε μία περίπτωση, ένας «δάσκαλος» διατάχθηκε 26 (όχι τέσσερις) φορές να κάνει ηλεκτροσόκ προτού υπακούσει. Στις ηχογραφήσεις η Πέρι άκουσε «δασκάλους» να προσφέρονται να αλλάξουν θέση με τους «μαθητευόμενους», να παζαρεύουν, να τονίζουν τη σωστή απάντηση θέλοντας να βοηθήσουν,
να ανησυχούν, να στενοχωριούνται.

Τελικά όμως, έχει καμία σημασία αν κρύβει έναν εν δυνάμει βασανιστή μέσα του το 65% ή το 50% ή το 48% των ανθρώπων; Ισως μόνο για όσους πιστεύουν ότι στην αέναη μάχη του Καλού με το Κακό, το Καλό τελικά θα επικρατήσει. Χρειάζονται και αυτοί.