Η δημοκρατία εναντίον του εαυτού της;

Ενώ η προσοχή της διεθνούς κοινότητας στρέφεται στη Συρία, η μεγάλη, η αληθινή σπαζοκεφαλιά για τη δυτική πολιτική σκέψη παραμένει η Αίγυπτος. Η Συρία μοιάζει σχετικά απλή περίπτωση, από ιδεολογική άποψη, για έναν υπέρμαχο του πολιτικού φιλελευθερισμού: από τη μια ένα τυραννικό και διεφθαρμένο καθεστώς, από την άλλη αντάρτικες ομάδες χωρίς συνοχή, με θολή ιδεολογία ή με ισλαμιστικό φανατισμό και οπωσδήποτε με βάρβαρες μεθόδους – όλα αυτά πράγματα πρωτόγονα και αδιανόητα για μια δυτικού τύπου κοινωνία. Αλλά η Αίγυπτος αποτελεί πρόκληση για την κοινοβουλευτική δημοκρατία: αναδεικνύει με οδυνηρό τρόπο τις αντιφάσεις αυτού του συστήματος και μας αναγκάζει να σκεφτούμε πολύ σοβαρά τα λανθάνοντα όριά του, όχι απλώς εκείνα που θέτει το γνωστό δημοκρατικό αξίωμα για το πού τελειώνει η ελευθερία του καθενός.

Στην Αίγυπτο, ένα κόμμα που δεν πιστεύει στον δημοκρατικό πλουραλισμό κλήθηκε με δημοκρατικές διαδικασίες να σχηματίσει κυβέρνηση και η κυβέρνηση αυτή άρχισε, πολύ λογικά, να πολιτεύεται αντιδημοκρατικά, ώσπου ανατράπηκε ακόμη πιο αντιδημοκρατικά, με στρατιωτικό πραξικόπημα, υπό την πίεση ή την κάλυψη από εξεγερμένα πλήθη που επικαλούνταν τη δημοκρατία! Μια εκλογική πλειοψηφία, περιστασιακή ή και μονιμότερη, ανέθεσε τη διακυβέρνηση της χώρας σε μια οργάνωση που δεν έκρυψε ποτέ την περιφρόνησή της για τις αρχές του Διαφωτισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ενώ μια άλλη μεγάλη μερίδα του πληθυσμού ζήτησε και πανηγύρισε για την εκτροπή από τη δημοκρατική πορεία στο όνομα, ακριβώς, των δημοκρατικών ελευθεριών. Και το ερώτημα που ανακύπτει είναι: έχει το δικαίωμα μια εκλογική μειοψηφία, οσοδήποτε μεγάλη, να αρνηθεί σε μια εκλογική πλειοψηφία την πραγματοποίηση της επιθυμίας της να κυβερνηθεί η χώρα αντιδημοκρατικά; Ή, πιο απλά: έχει το δικαίωμα η δημοκρατία να καταργήσει τον εαυτό της;

Θα πει κανείς ότι στη δημοκρατία η πλειοψηφία οφείλει να σέβεται τα δικαιώματα της μειοψηφίας. Αλλά τι γίνεται όταν ο σεβασμός αυτών των δικαιωμάτων σημαίνει την ακύρωση της ίδιας της ουσίας της πολιτικής που επέλεξε η πλειοψηφία;

Στους περισσότερους πολίτες των ώριμων (ή υπερώριμων) δυτικών δημοκρατιών αυτό το δίλημμα μπορεί να φανεί σκέτος φιλοσοφικός σχολαστικισμός. Ισως να το έβρισκαν ρεαλιστικότερο, πλησιέστερο στις δικές τους ιστορικές εμπειρίες, αν το 1933 η Ράιχσβερ είχε ανατρέψει τον δημοκρατικά εκλεγμένο Χίτλερ, όταν αυτός άρχισε να εγκαθιδρύει τη στυγνή δικτατορία του. Ατυχώς δεν το έκανε, άλλωστε δεν πέρασε ποτέ από το μυαλό της να το κάνει ούτε η ίδια συνιστούσε βέβαια κάποιο δημοκρατικό αντίβαρο στις φιλοδοξίες των εθνικοσοσιαλιστών (όπως δεν συνιστά, πιθανότατα, ο αιγυπτιακός Στρατός στα σχέδια των Αδελφών Μουσουλμάνων). Αλλά στις χώρες όπου η κοινοβουλευτική δημοκρατία είχε πιο δύσκολη ιστορική πορεία και δεν υπήρξε φυσικό προϊόν ούτε της κοινωνικής εξέλιξής τους ούτε της πολιτικής παιδείας τους τα γεγονότα στην Αίγυπτο κάνουν αυτό τον προβληματισμό ανησυχητικά επίκαιρο. Και, κακά τα ψέματα, στις χώρες αυτές ανήκει, τουλάχιστον ώς έναν βαθμό, και η Ελλάδα.

Στην ελληνική πολιτική ζωή, αλλά και στην πνευματική, υπάρχει μια διαρκής διαπάλη ανάμεσα σε δύο ρεύματα, που διαπερνούν τόσο τα σχήματα που χαρακτηρίζονται δεξιά ή συντηρητικά όσο και εκείνα που χαρακτηρίζονται αριστερά ή προοδευτικά. Το ένα ρεύμα αντλεί από την ιδεολογία εκείνη στο όνομα της οποίας ξεκίνησε ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Ελλάδας, δηλαδή από την ιδεολογία του Διαφωτισμού. Βασική αρχή του είναι η εξατομίκευση των πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών. Το άλλο ρεύμα επικαλείται με ιδιαίτερη έμφαση την έννοια του λαού (που σε ορισμένες πολιτικές εκδοχές θεωρείται περίπου συνώνυμο της έννοιας του έθνους) και το κάνει με τρόπο που υποβάλλει την ιδέα μιας λίγο πολύ ομοιογενούς, αλλά και απρόσωπης, σχεδόν υπερβατικής οντότητας, από την οποία απορρέουν όλες οι αξίες του Ελληνισμού. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη τα συμφέροντα του λαού δεν είναι αντίθετα, αλλά και δεν ταυτίζονται με τα συμφέροντα των επιμέρους ατόμων και ομάδων που τον αποτελούν. Ο λαός δεν μπορεί να βρίσκεται σε σύγκρουση με τον εαυτό του παρά μόνο με ολιγάριθμες κάστες καταπιεστών και εκμεταλλευτών του, ντόπιων και ξένων. Οι εμφύλιες έριδες, καθόλου σπάνιες στη νεότερη Ιστορία της Ελλάδας, είναι αποτέλεσμα ξένων επεμβάσεων και διαβουκόλησης της μιας ή της άλλης μερίδας του λαού, ή και των δύο. Είναι πολύ παράδοξο ότι την αντίληψη αυτή, την εντελώς ασύμβατη με τη μαρξιστική ταξική ανάλυση, την υιοθέτησε με πάθος και η ελληνική Αριστερά, αν όχι κυρίως αυτή.

Η Αίγυπτος, όμως, αποδεικνύει ότι ο «λαός» μπορεί και παραμπορεί να βρίσκεται σε σύγκρουση με τον εαυτό του, γιατί υπάρχουν μέσα σ’ αυτόν στρώματα και ομάδες με πολύ διαφορετική κουλτούρα και πολύ διαφορετικό προσανατολισμό. Κανένας δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι το σχίσμα στη χώρα του Νείλου είναι τεχνητό ή ότι ο «λαός» εκεί παλεύει σύσσωμος για τον ίδιο σκοπό, όπως πριν από δυόμισι χρόνια, στην εξέγερση που ανέτρεψε τον Μουμπάρακ. Τόσο οι οπαδοί του δημοκρατικού πλουραλισμού όσο και οι οπαδοί των Αδελφών Μουσουλμάνων είναι λαός. Πρόκειται για μια σύγκρουση συμφερόντων και πολιτισμών μέσα στην ίδια κοινωνία και η έκβασή της θα κριθεί από τον συσχετισμό δυνάμεων, για να θυμηθούμε αυτό τον πολυχρησιμοποιημένο μεν, αλλά όχι χωρίς περιεχόμενο όρο.   

Και σ’ εμάς επίσης διαδραματίζεται μια σύγκρουση πολιτισμών, μια διάσταση προσανατολισμών που υπερβαίνει τις άμεσες πολιτικές αντιπαραθέσεις, αν και συνδέεται με αυτές. Στις σημερινές συνθήκες υπαρξιακής κρίσης της χώρας μας η σύγκρουση αυτή εκδηλώνεται με ολοένα καινούργιες και ιδιαίτερα βίαιες μορφές. Στο παρελθόν, η άτυπη παράταξη που εμφανίζεται ως εγχώριος εκφραστής της παράδοσης του Διαφωτισμού ή του πολιτικού φιλελευθερισμού κατόρθωνε, σε γενικές γραμμές και με πολύ τεθλασμένες ιστορικές διαδρομές, να ορίζει τον πολιτικό προσανατολισμό της Ελλάδας, με λιγότερη όμως επιτυχία την κουλτούρα της. Για το αν θα το καταφέρει και αυτή τη φορά εγώ τουλάχιστον δεν τολμώ να κάνω πρόβλεψη. Αλλά κάτι μου λέει ότι σύντομα θα αναγκαστεί να αντιμετωπίσει τα βαθύτερα διλήμματα που θέτει η δημοκρατία.