Πήραν το σπαθί, άφησαν το Κοράνι

Ολα ξεκίνησαν στην Αίγυπτο κάπου στις αρχές του 1800 όταν η Υψηλή Πύλη έστειλε ένα τάγμα Αλβανών για να αποκαταστήσει την τάξη σε μια επαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την οποία είχαν εγκαταλείψει βιαστικά τα γαλλικά στρατεύματα του Ναπολέοντα. Το αλβανικό εκστρατευτικό σώμα βρήκε εκεί τον Μωχάμετ Αλυ, έναν αδίστακτο και φιλόδοξο νεαρό αξιωματικό. Ο Αλυ απαλλάχθηκε από τους Μαμελούκους, τη στρατιωτική ολιγαρχία που ήλεγχε τη χώρα του Νείλου στο όνομα του Σουλτάνου, και κατάφερε να αποσπάσει από την Πύλη ένα είδος αναγνώρισης. Αυτός ο στρατιωτικός δημιούργησε μια δυναστεία και ξεκίνησε τη διαδικασία εκσυγχρονισμού της χώρας ανατρέχοντας στη βοήθεια τεχνικών, ειδικών και γραφειοκρατών από την Ευρώπη.

Κάπως έτσι γράφτηκε το πρώτο κεφάλαιο της εμπλοκής των στρατιωτικών στην πολιτική ιστορία του αραβομουσουλμανικού κόσμου. Ο Στρατός έγινε ένα είδος εγγυητή του εκσυγχρονισμού. Η μήτρα απ’ όπου έβγαινε η κορυφή της ιεραρχίας ήταν οι στρατοί της Ευρώπης. Οι μελλοντικοί στρατηγοί του μουσουλμανικού κόσμου θήτευσαν στις σχολές του, εκεί εξοικειώθηκαν με τα όπλα του, εκεί μπόρεσαν να διακρίνουν την απόσταση που χώριζε τις δυτικές από τις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής. Εκεί αντιλήφθηκαν ότι η θρησκεία είναι μια ουσιαστική συνιστώσα της εθνικής ταυτότητας, αλλά συγχρόνως μπορεί να γίνει ένα τεράστιο εμπόδιο στον δρόμο προς τη νεωτερικότητα.

ΟΙ ΝΕΟΤΟΥΡΚΟΙ. Οπως σημειώνει η «Κοριέρε ντέλα Σέρα», αυτή «η στρατιωτική οδός προς την πρόοδο» γίνεται κανόνας όταν η δράση μεταφέρεται στην ευρωπαϊκή καρδιά της Αυτοκρατορίας (την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη και τη Σμύρνη) και βρίσκει τους νέους της πρωταγωνιστές στα πρόσωπα των νεαρών αξιωματικών που αποφοιτούν από τις στρατιωτικές ακαδημίες στα τέλη του 1900. Αυτοί οι νεαροί αξιωματικοί σπούδασαν στο εξωτερικό, μαθήτευσαν ως διπλωμάτες στις οθωμανικές πρεσβείες, πολέμησαν εναντίον των Ιταλών στη Λιβύη, εναντίον των Ελλήνων, των Βουλγάρων και των Σέρβων στους Βαλκανικούς Πολέμους, παρακολούθησαν με συναισθήματα πικρίας και ταπείνωσης την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το στρατιωτικό τους πρότυπο είναι η Γερμανία του Γουλιέλμου Β’ με την οποία η Τουρκία έχει μια στέρεη συμμαχία. Το πολιτικό τους πρότυπο, προσαρμοσμένο στις τοπικές συνθήκες, είναι το δημοκρατικό, ένα μοντέλο που έχουν αγκαλιάσει οι μασονικές στοές. Οι στρατιωτικοί αυτοί αυτοπροσδιορίζονται ως Νεότουρκοι.

Η ΚΑΛΛΙΠΟΛΗ. Οταν ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, τότε υπουργός Ναυτικού, αποφασίζει το 1915, λίγους μήνες μετά το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, να χτυπήσει την Τουρκία στην Καλλίπολη με την απόβαση ενός σώματος από στρατιώτες της Κοινοπολιτείας, ένας από αυτούς τους Νεότουρκους αιφνιδιάζει τους εισβολείς και ανατρέπει την έκβαση της μάχης. Λέγεται Μουσταφά Κεμάλ, είναι 34 ετών και φέρει τον βαθμό του συνταγματάρχη. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Κεμάλ δέχεται να χάσει τις αραβικές επαρχίες αλλά διεκδικεί την ανατολική καρδιά της Αυτοκρατορίας. Αναλαμβάνει τα ηνία του Στρατού, κατακτά διά πυρός και σιδήρου τα μικρασιατικά παράλια, εκθρονίζει τον Σουλτάνο, κηρύσσει το τέλος του Χαλιφάτου, μεταφέρει την πρωτεύουσα στην Αγκυρα και ιδρύει την Τουρκική Δημοκρατία: ένα λαϊκό κράτος που απαγορεύει τη μαντίλα, αναγνωρίζει το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, υιοθετεί τη λατινική αλφάβητο και νομικούς κώδικες που εμπνέονται από τη Δύση.

Μετά τον θάνατό του, το 1938, ο Στρατός γίνεται ο εγγυητής του κοσμικού χαρακτήρα του τουρκικού κράτους. Οι πρώην αραβικές επαρχίες έχουν μια αμφιθυμία απέναντι σε αυτό το νέο κράτος. Από εκείνη τη στιγμή, όμως, δεν υπάρχει επανάσταση στον αραβικό κόσμο που να μην ξεκινάει από τον Στρατό και να μην εμπνέεται από τον Κεμάλ.

ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΚΕΜΑΛ. Σχεδόν όλοι οι άραβες ηγέτες της περιοχής είναι παιδιά του Κεμάλ: ο στρατηγός Ναγκίμπ και ο συνταγματάρχης Νάσερ στην Αίγυπτο, ο στρατηγός Αμπντούλ Καρίμ Κασέμ στο Ιράκ, ο πτέραρχος Χαφέζ αλ Ασαντ στη Συρία, ο συνταγματάρχης Καντάφι στη Λιβύη, ο στρατηγός Σαντάτ μετά τον θάνατο του Νάσερ και ο στρατηγός Μουμπάρακ μετά τον θάνατο του Σαντάτ και πάλι στην Αίγυπτο. Ακόμη και στην Αλγερία, όπου οι πολιτικοί αναλαμβάνουν την εξουσία μετά την ανεξαρτησία, οι ένοπλες δυνάμεις διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Υπάρχουν, βέβαια και οι εξαιρέσεις, όπως στο Μαρόκο, την Τυνησία και τον Λίβανο. Σχεδόν όλες τις φορές οι στρατιωτικοί δεν πέρασαν τις εξετάσεις της δημοκρατίας. Σε όλες τις περιπτώσεις όμως οι στρατιωτικοί έπαιξαν ρόλο εγγυητή του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους.