Κρίση και ποιότητα δημοκρατίας

Βελτιώθηκε η ποιότητα της δημοκρατίας μας τα τελευταία τρία χρόνια της έκδηλης κρίσης; Τα τρία αυτά χρόνια είδαν σχεδόν τα πάντα στο επίπεδο της κοινωνικής κινητοποίησης – διαδηλώσεις, διαμαρτυρίες, βίαιες συγκρούσεις, κινήματα αγανακτισμένων να κατακλύζουν πλατείες. Ολο αυτό το κύμα των διαμαρτυριών που στην Ελλάδα πυροδοτήθηκε από τα επώδυνα μέτρα που επέβαλε η κρίση αλλά που για διαφορετικούς λόγους έχει προσλάβει τον χαρακτήρα ενός παγκόσμιου φαινομένου που μπορεί, όπως παρατηρούσε σε πρόσφατη ανάλυσή του ο «Economist», «να συμβάλει στη βελτίωση της δημοκρατίας στις αναδυόμενες χώρες αλλά και στη βελτίωση της Ευρωπαϊκής Ενωσης». Στην Ελλάδα έχει μέχρι σήμερα συμβάλει; Εχει βελτιωθεί η ποιότητα της δημοκρατίας; Και για να θέσουμε το ερώτημα κάπως διαφορετικά παραφράζοντας τον Ν. Αλιβιζάτο, «ποια δημοκρατία στην Ελλάδα μετά την κρίση»;

Η αφετηρία μιας απάντησης στο ερώτημα δεν μπορεί να είναι παρά η διαπίστωση ότι, παρά τις διαμαρτυρίες, παρά τη σκληρότητα των μέτρων, παρά την κοινωνική εξαθλίωση που προκλήθηκε (με ανεργία που εγγίζει το 30%), η δημοκρατία ως σύστημα άντεξε. Το κοινωνικό σύνολο ως συλλογικό σώμα δεν αμφισβήτησε τις βασικές συντεταγμένες του δημοκρατικού συστήματος. Αντίθετα, υπήρξαν σαφείς ενδείξεις ότι το πολιτικό σύστημα κινείται στη «δυναμική της σταθερότητας» (κυβερνήσεις συνασπισμού και συνεργασίας κ.λπ.). Αλλά άλλο σταθερότητα και εντελώς διαφορετικό «βελτίωση της ποιότητας της δημοκρατίας».

Και σε ό,τι αφορά τη διάσταση αυτή, δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να εντοπίσει ισχυρά στοιχεία/εξελίξεις/μεταρρυθμίσεις που να σηματοδοτούν «βελτίωση της ποιότητας της δημοκρατίας».

Θα μπορούσε βεβαίως να υποστηριχθεί ότι σε θεσμικό τουλάχιστον επίπεδο η οποιαδήποτε βελτίωση θα επέλθει με την αναθεώρηση του Συντάγματος, με οποιαδήποτε περιθώρια βελτίωσης επιτρέπει η αναθεώρηση. Από μια άλλη οπτική γωνιά όμως μπορεί εύλογα να υποστηριχθεί ότι σε μια περίοδο που οι συνθήκες διαβίωσης χειροτερεύουν, το κοινωνικό κράτος υποχωρεί, οι βασικές κοινωνικές υπηρεσίες συρρικνούνται, η κοινωνική προστασία ελαχιστοποιείται, αναπότρεπτα υποχωρεί και η ποιότητα της δημοκρατίας. Αλλά αν αυτή υπήρξε η αναπόφευκτη (αρνητική) συνέπεια της πολιτικής αυστηρής δημοσιονομικής πειθαρχίας, μια σειρά από άλλα φαινόμενα που επιδεινώνουν την ποιότητα της δημοκρατίας δεν ήσαν καθόλου αναπόφευκτα και θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Πρώτα απ’ όλα, στο κομματικό επίπεδο η άνοδος της Χρυσής Αυγής και η είσοδος στο Κοινοβούλιο – για πρώτη φορά σε πανευρωπαϊκό επίπεδο είσοδος απροκάλυπτα νεοναζιστικού κόμματος σε αντιπροσωπευτικό Σώμα – συνιστά μείζονος σημασίας υποβάθμιση της δημοκρατίας από πολλές απόψεις. Σε επίπεδο προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μειονοτικών δικαιωμάτων και δικαιωμάτων των μεταναστών, έχει καταστεί απολύτως σαφές το τι σημαίνουν η ισχυροποίηση του μορφώματος αυτού και η συνακόλουθη αδυναμία του κρατικού συστήματος να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά κάθε παραβίαση βασικών δικαιωμάτων.

Παράλληλα προωθούνται με σχετική ανοχή οι ξενοφοβικές, ρατσιστικές απόψεις αλλά και η δηλητηριώδης κουλτούρα του αρρωστημένου εθνολαϊκισμού που υπονομεύουν τη δημοκρατική τάξη της ανοιχτής κοινωνίας. Ολα αυτά διαμορφώνουν έναν πολιτικό λόγο που, όπως εκφράζεται μέσα στο Κοινοβούλιο και όχι μόνο από τη Χρυσή Αυγή αλλά και από άλλες πολιτικές δυνάμεις, αποτελεί βαθύτατη προσβολή στην αξία και ποιότητα του δημοκρατικού διαλόγου. Και ο λόγος αυτός εμφιλοχωρεί στο περιεχόμενο της πολιτικής κουλτούρας της χώρας. Εάν κάποιος μελετήσει το πολιτικό λεξιλόγιο της τελευταίας τριετίας, θα διαπιστώσει ότι έχουμε αποδεχθεί ή ανεχθεί λέξεις, όρους, εκφράσεις, αφορισμούς, διαπιστώσεις, συνθήματα κ.λπ., κ.λπ. που μόλις πριν από την κρίση θα τα θεωρούσαμε χυδαίως φασιστικά και αδιανόητα για μια ορθολογικά συγκροτημένη ευρωπαϊκή δημοκρατία σε χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ).

Και ενώ η τριετία της κρίσης γέννησε ως μοναδική νέα δύναμη το νεοναζιστικό, νεοφασιστικό τέρας, καθίσταται σχεδόν αδύνατο να γεννηθεί το πραγματικά καινούργιο με τη μορφή τής Κενροαριστεράς, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα ορατό κενό στη δημοκρατική, κομματική συγκρότηση της χώρας, κάτι που δεν βελτιώνει βεβαίως ούτε την ποιότητα των πολιτικών/κομματικών επιλογών αλλά ούτε τη λειτουργικότητα του δημοκρατικού συστήματος.

Βελτίωση της ποιότητας της δημοκρατίας θα μπορούσε στις συνθήκες κρίσης να υπάρξει ειδικά για τη χώρα αυτή τουλάχιστον στο πεδίο της φορολογικής ισονομίας με τη δραστική καταπολέμηση της φοροδιαφυγής ώστε να μην πέφτει το δραματικά δυσανάλογο βάρος στην ίδια κοινωνική τάξη – μισθωτούς και συνταξιούχους.

Κι όμως, αν και έχουν γίνει κάποια θετικά βήματα, η συνολική κατάσταση παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη, όπως μαρτυρούν τα στατιστικά δεδομένα. Βελτίωση θα μπορούσε επίσης να υπάρξει στη λειτουργία του κράτους (πέρα από τα αναπόφευκτα προβλήματα στον χώρο των κοινωνικών υπηρεσιών) με την προώθηση δραστικών μεταρρυθμίσεων για διαφάνεια, γρήγορη και αποτελεσματική απονομή της δικαιοσύνης, απαλλαγή από την πελατειακή λογική στελέχωσης της διοίκησης, διαμόρφωση ορθολογικότερων σχέσεων κράτους – πολίτη κ.λπ. Δύσκολα μπορεί να υποστηρίξει κάποιος ότι υπήρξε βελτίωση. Μάλλον και εμφανώς το αντίθετο.

Η κρίση λοιπόν δεν φαίνεται να έχει λειτουργήσει ως ευκαιρία για τη βελτίωση της δημοκρατίας. Τουλάχιστον μέχρι στιγμής…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών