H εξέγερση της ανερχόμενης τάξης

Στο προάστιο Μπεμπέκ της Κωνσταντινούπολης, στις 9 το βράδυ ακριβώς, όσοι έτρωγαν άρχισαν να χτυπούν με τα χέρια τους τα τραπέζια ή με τα πιρούνια τα ποτήρια. Οι οδηγοί πατούσαν τις κόρνες των αυτοκινήτων τους και αναβόσβηναν τα φώτα. Ηταν μια συμφωνία αλληλεγγύης με τους διαδηλωτές που λίγες ημέρες νωρίτερα αντιμετώπιζαν δακρυγόνα και αντλίες νερού, τόσο στην Πλατεία Ταξίμ όσο και σε άλλα μέρη της Τουρκίας.

Παρότι οι οδομαχίες που συγκίνησαν όλο τον κόσμο τον περασμένο μήνα έχουν περιορισθεί λόγω της αστυνομικής βίας και οι κάμερες των τηλεοπτικών συνεργείων έχουν μεταφερθεί αλλού, οι εξελίξεις συνεχίζονται. Αυτό που συμβαίνει στην Τουρκία δεν είναι «Οι Αθλιοι», ούτε η Αραβική Ανοιξη. Δεν είναι μια επανάσταση που γεννήθηκε από την απελπισία. Είναι η τελευταία από μια σειρά εξεγέρσεων της μεσαίας τάξης – μορφωμένων, αστών και σχετικά εύπορων πολιτών, οι οποίοι κατά κάποιον τρόπο επωφελούνται από τα καθεστώτα εναντίον των οποίων τώρα αντιδρούν.

Είδαμε κάποιες εκδοχές αυτής της τάσης στην Κίνα το 1989, στην Βενεζουέλα το 2002. Το είδαμε στο Ιράν το 2009, όταν τα πλήθη διαδήλωναν εναντίον των σκληρών του θεοκρατικού καθεστώτος.

Το είδαμε στη Ρωσία το 2011, όταν οι τριαντάρηδες βγήκαν από τα γραφεία τους, φωνάζοντας σκωπτικά τραγούδια για την παντοδυναμία του Βλαντίμιρ Πούτιν. Ενώ η Τουρκία ακόμη έβραζε, η δυσαρέσκεια ξεχείλισε στη Βραζιλία όπου ένα ακόμη κυβερνών κόμμα φαίνεται να είναι θύμα της επιτυχίας του.

Σε κάθε περίπτωση η εμπροσθοφυλακή είναι κυρίως νέοι, φοιτητές ή νέοι στην αγορά εργασίας που έχουν ξεπεράσει τον γεμάτο φόβο κομφορμισμό της γενιάς των γονιών τους. Με τις οικονομικές τους ανάγκες λίγο ώς πολύ να καλύπτονται, επιθυμούν τώρα να αποκτήσουν φωνή και να τους αντιμετωπίζουν με σεβασμό.

Στον αιώνα των κοινωνικών μέσων, κινητοποιούνται κυρίως από το facebook και το twitter, δίκτυα που παρακάμπτουν τον εκφοβισμένο τύπο των χωρών αυτών.

Οι αφορμές που προκάλεσαν τις εκρήξεις είναι ποικίλες. Στην Κωνσταντινούπολη ήταν το σχέδιο για την κατασκευή ενός τεμένους και άλλων κτιρίων σε έναν χώρο πρασίνου. Στη Βραζιλία ήταν οι τιμές των εισιτηρίων των λεωφορείων. Ομως την ώρα που οι διαδηλώσεις διογκώνονται το ζητούμενο είναι κάτι μεγαλύτερο και πιο γενικό: αξιοπρέπεια, τα δικαιώματα του πολίτη, οι υποχρεώσεις της εξουσίας.

Επειδή οι διαδηλωτές αυτοί είναι εξ ορισμού άνθρωποι που έχουν κάτι να χάσουν – και επειδή οι δεσποτικοί ηγέτες το γνωρίζουν -, οι εξεγέρσεις τελικά τίθενται υπό έλεγχο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Οι Αρχές ξεγελούν τον εαυτό τους ότι έλυσαν το πρόβλημα. Ολα αυτά μου θυμίζουν το παλιό πειρατικό ανέκδοτο: τα μαστιγώματα θα συνεχισθούν ώσπου να βελτιωθεί το ηθικό. Ομως το ηθικό δεν βελτιώνεται. Υπάρχει μια νέα λαχτάρα, η οποία τελικά θα βρει τρόπο να εκφρασθεί. Σε κάποιες περιπτώσεις, διαφορετικές σε κάθε χώρα, το κοινωνικό συμβόλαιο θα προσαρμοσθεί.

Οι διαδηλωτές σε αυτές τις εξεγέρσεις της μεσαίας τάξης είναι πολιτικά ορφανοί, δεν έχουν ηγέτη, δεν έχουν κόμματα, ούτε συγκεκριμένη ιδεολογία. Προκειμένου να επιτευχθεί μια νέα ισορροπία, είτε η ανερχόμενη τάξη θα πρέπει να οργανωθεί είτε η άρχουσα τάξη να καταλάβει το μήνυμα. Ή, ιδανικά, να συμβούν και τα δύο.

Στην Κίνα, στο Ιράν και στη Ρωσία, όπου τα καθεστώτα είναι πιο παλιά, οι δυσαρεστημένοι ίσως χρειασθεί να περιμένουν περισσότερο. Ας παρακολουθήσουμε όμως την Τουρκία. Το πώς βρίσκει μια νέα ισορροπία αυτός ο εταίρος στο ΝΑΤΟ, που αποτελεί γέφυρα με τον ταραχώδη ισλαμικό κόσμο, έχει και πρακτική και συμβολική σημασία για τον υπόλοιπο κόσμο.

Οι ΗΠΑ εδώ και καιρό έχουν αγκαλιάσει τον Πρωθυπουργό Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως μοντέλο ενός σύγχρονου μουσουλμάνου μεταρρυθμιστή. Ο Ερντογάν, στη διάρκεια της δεκαετούς του παραμονής στην εξουσία, έχει χαλιναγωγήσει τον Στρατό (που είχε τη συνήθεια να προβαίνει σε πραξικοπήματα), έχει βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο εντυπωσιακά, πρόσφερε κλάδο ελαίας στους κούρδους αντάρτες και επέδειξε – μόνος αυτός σε όλη την περιοχή – ότι το Ισλάμ συμβαδίζει και με ελεύθερες εκλογές και με ευημερία.

Ομως οι ημέρες των μεγάλων διαδηλώσεων που άρχισαν στο τέλος Μαΐου και η εκτεταμένη αστυνομική βία προς όσους συγκεντρώθηκαν στο πάρκο Γκεζί άνοιξαν σε πολλούς τα μάτια για την αδιάλλακτη πλευρά του Ερντογάν – την τάση του να θεωρεί οποιαδήποτε κριτική ως προσβολή, να βρίσκει θεωρίες συνωμοσίας, να μην ακούει τους διαφωνούντες.

Η έκπληξη είναι ότι τα σκοτεινά ένστικτα του Ερντογάν εξέπληξαν τους πάντες. Ετσι, το γεγονός ότι η ανερχόμενη τάξη επέλεξε αυτή τη στιγμή για να μην επιδείξει άλλη υπομονή φαίνεται ότι είναι εις βάρος του Ερντογάν αλλά προς όφελος της Τουρκίας. Ενα πιθανό αποτέλεσμα είναι ότι οι διαφωνούντες με τον Ερντογάν θα βρουν τρόπο να εκφραστούν στην πολιτική και να του δημιουργήσουν μια πρόκληση. Το τουρκικό σύστημα δεν ευνοεί τη δημιουργία και την επιβίωση νέων κομμάτων, ακόμη και εάν οι εχθροί του Ερντογάν συμφωνούσαν σε κάτι. Ο πιο πιθανός μετριοπαθής αντίπαλος του Ερντογάν είναι ο Αμπντουλάχ Γκιουλ, δεν δείχνει όμως διάθεση να τον προκαλέσει.

Οπως όμως ανέφερε ο Σινάν Ουλγκέν, επικεφαλής ενός think tank της Κωνσταντινούπολης, ο Ερντογάν είναι πιο ευάλωτος από τους ηγέτες του Ιράν ή της Ρωσίας που στηρίζονται σε πετρελαϊκά έσοδα για να επιβιώσουν της κρίσης. Η ευημερία της Τουρκίας εξαρτάται από τις ξένες επενδύσεις και τους τουρίστες.

Σε περίπου έναν χρόνο η τρίτη θητεία του ως Πρωθυπουργού τελειώνει και δεν μπορεί να είναι εκ νέου υποψήφιος. Εξετάζει επιλογές να παρατείνει την παραμονή του, όμως αυτό προϋποθέτει λαϊκή υποστήριξη. Οι συνεργάτες του λένε ότι έπειτα από τις διαδηλώσεις «πήρε το μήνυμα». Για τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα στην Τουρκία θα ήταν χρήσιμο να υπάρχει μια ισχυρή αντιπολίτευση που θα προστατεύσει τον πλουραλισμό.