[Τρίτη άποψη] Στο κυνήγι διεθνών φοροφυγάδων

Τείνει να περάσει κάπως απαρατήρητο. Αλλά το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθοριστικό ίσως. Για πρώτη φορά τα τελευταία χρόνια η δημοκρατική δημόσια εξουσία, είτε εκφράζεται από το εθνικό κράτος είτε από υπερεθνικούς θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) και άλλοι (Ομάδα των Οκτώ/G8), φαίνεται ότι αποφάσισε να συγκρουστεί με τις μεγάλες πολυεθνικές μονοπωλιακές επιχειρήσεις και σε κάποιον βαθμό με το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η αφετηρία της «σύγκρουσης» υπήρξε η διαπίστωση σε Ευρώπη και ΗΠΑ ότι τελικά μεγάλοι πολυεθνικοί κολοσσοί αποφεύγουν με διάφορους δόλιους τρόπους και τεχνάσματα την καταβολή φόρων, αξιοποιώντας για τον σκοπό αυτόν τους λεγόμενους «φορολογικούς παραδείσους» (tax heavens) που λειτουργούν σε όλο τον κόσμο και στην ίδια την Ευρώπη. Ετσι πολύ γνωστά ονόματα που όλοι χρησιμοποιούν στον χώρο της κινητής τηλεφωνίας, του Διαδικτύου κ.λπ. βρέθηκαν στο στόχαστρο είτε της Ευρωπαϊκής Ενωσης είτε των κυβερνήσεων της Γαλλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, των ΗΠΑ, του Καναδά κ.ά. Στην Ευρωπαϊκή Ενωση υιοθετήθηκε πρόσφατα ένα πρώτο πακέτο μέτρων που αποβλέπουν να καταργήσουν ή να εντείνουν τον έλεγχο των φορολογικών παραδείσων, να κάνουν πιο αυστηρή τη νομοθεσία για το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, να διαμορφώσουν ένα καθεστώς για τη σχέση μητρικών και θυγατρικών επιχειρήσεων και μια σειρά άλλα.

Παράλληλα η Ενωση επιχειρεί να βάλει κάποια τάξη στην ανεξέλεγκτη λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος μετά τις οδυνηρές εμπειρίες της κρίσης με δέσμη κανονιστικών πράξεων αλλά και να «αναγκάσει» το σύστημα αυτό να συμβάλει με μορφή φορολογίας στους δημόσιους προϋπολογισμούς. Ετσι η Ενωση έχει προχωρήσει στη διατύπωση πρότασης για τη θέσπιση του φόρου επί των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών (του περίφημου φόρου Tobin, που είχε προταθεί από τον γνωστό οικονομολόγο στη δεκαετία του 1970). Βεβαίως η υιοθέτηση του φόρου αυτού, που αποβλέπει επίσης να περιορίσει τις κερδοσκοπικές συναλλαγές σε «παράγωγα προϊόντα», δεν μπορεί να γίνει σε γενικό επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης, καθώς ορισμένες χώρες-μέλη, όπως Ηνωμένο Βασίλειο, Σουηδία κ.ά., αντιτίθενται, αλλά θα γίνει αρχικά από περιορισμένη ομάδα έντεκα κρατών-μελών (σχήμα «ενισχυμένης συνεργασίας»).

Δεν παύει παρά ταύτα να είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό μέτρο. Στην ίδια περίπου λογική βρίσκεται και ένα άλλο μέτρο που πρόσφατα υιοθέτησε η Ενωση: η επιβολή ανωτάτου ορίου και μάλιστα ιδιαίτερα αυστηρού στις έκτακτες αμοιβές (bonus) που απολαμβάνουν τα ανώτατα τραπεζικά στελέχη καθώς και στελέχη funds που διαχειρίζονται κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία. Οι περιορισμοί αυτοί – που προκαλούν οξύτατες αντιδράσεις – κρίθηκαν αναγκαίοι καθώς έχει διαπιστωθεί ότι σε σημαντικό βαθμό η χρηματοπιστωτική κρίση προήλθε από τους κινδύνους που εξέθρεψε η απληστία για ολοένα υψηλότερα bonus των στελεχών αυτών. Ωστόσο το αυστηρότερο καθεστώς επιφυλάσσει η Ενωση για τις τράπεζες, το τραπεζικό σύστημα γενικότερα. Η τραπεζική ένωση που προωθείται ως προϋπόθεση για τη συμπλήρωση της Οικονομικής και Νομισματικής Ενωσης (ΟΝΕ) διαλαμβάνει ένα ιδιαίτερα αυστηρό σύστημα ελέγχου και εποπτείας των τραπεζικών ιδρυμάτων (που θα ασκείται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – ΕΚΤ). Περιλαμβάνει επίσης έναν μηχανισμό εκκαθάρισης των προβληματικών τραπεζών χωρίς να πλήττονται κυρίως οι φορολογούμενοι αλλά πρωτίστως οι μέτοχοι, ομολογιούχοι και ενδεχομένως οι μεγάλοι, ανασφάλιστοι καταθέτες (το τελευταίο μέτρο εμφανίζεται κάπως προβληματικό, ομολογουμένως).

Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα αυτά τα μέτρα – που παρεμφερή λαμβάνονται και από τις ΗΠΑ – προέκυψαν μεν ως αναπόφευκτη συνέπεια της μεγάλης κρίσης αλλά, πέρα από αυτό, τα απαίτησε επιτακτικά και η κοινωνία των πολιτών. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έπαιξαν σημαντικό ρόλο αποκαλύπτοντας τις υπερβολές, τις καταχρήσεις, τις παράνομες πρακτικές των οικονομικών κολοσσών και απαίτησαν άμεση και πρακτική αντιμετώπιση προς όφελος της κοινωνίας, η οποία αναγκάστηκε «να πληρώσει» την κρίση με δρακόντεια μέτρα λιτότητας αλλά και να διασώσει τράπεζες που κατέρρεαν.

Το κεντρικό ερώτημα παραμένει, βεβαίως: όλα αυτά τα μέτρα δαμάζουν τις αχαλίνωτες αγορές και αποκαθιστούν την «πρωταρχικότητα» της δημοκρατικής δημόσιας εξουσίας; Επαναπροσδιορίζουν, δηλαδή, τη σχέση κράτους – αγοράς; Η απάντηση είναι ότι η επίτευξη μιας νέας ισορροπίας ανάμεσα στη δημοκρατική δημόσια σφαίρα (κράτος κ.λπ.) και στην αγορά θα είναι μια μακροχρόνια διαδικασία. Αλλά έχει σημασία ότι η διαδικασία αυτή έχει ανοίξει και η δημοκρατική σφαίρα φαίνεται τουλάχιστον αυτή τη στιγμή να κερδίζει…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών