[Τρίτη άποψη] Ζει η σοσιαλδημοκρατία;

Μεθαύριο, Τετάρτη, θα γιορταστούν στη Λειψία τα 150 χρόνια από την ίδρυση του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD). Εκεί θα επισημοποιηθεί η ίδρυση της Προοδευτικής Συμμαχίας, η συγκρότηση της οποίας είχε ανακοινωθεί πέρσι τον Δεκέμβριο στη Ρώμη. Με δεδομένη την τραγελαφική δραστηριότητα της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, η Συμμαχία αυτή μπορεί υπό προϋποθέσεις να είναι η απάντηση της σοσιαλδημοκρατίας στους «νεκροθάφτες» της.

Eχουν περάσει ακριβώς 30 χρόνια από τότε που ο φιλελεύθερος πολιτικός επιστήμονας Ραλφ Ντάρεντορφ προέβλεπε τον θάνατο της σοσιαλδημοκρατίας. Στο κλασικό του έργο «Ευκαιρίες από την κρίση. Το μέλλον του φιλελευθερισμού» (1983) υποστήριζε πως όλα τα χαρακτηριστικά της σοσιαλδημοκρατίας, όπως ο κεντρικός ρόλος του κράτους στον προγραμματισμό της οικονομικής πολιτικής, η ευρεία δέσμευση υπέρ του κράτους πρόνοιας, η κοινωνική δικαιοσύνη, είχαν μπει στο αρχείο της Ιστορίας λόγω των αλλαγών της τελευταίας δεκαετίας.

Από τότε είναι πολλοί αυτοί που θεωρούν πως οι απαντήσεις στα σύγχρονα προβλήματα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού δεν μπορεί να προέλθουν «από τις ξεπερασμένες και αποδεδειγμένα αναποτελεσματικές πρακτικές του σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού κράτους». Εξάλλου, τονίζουν οι ίδιες φωνές, από την πολιτική σκηνή έχει εκλείψει η εργατική τάξη ως το υποκείμενο, που έκανε τη σοσιαλδημοκρατία ισχυρή.  

Ο Ντάρεντορφ είχε εν μέρει δίκιο. Η σοσιαλδημοκρατία που δρούσε στο πλαίσιο του κράτους-έθνους με τα χαρακτηριστικά τα οποία αναφέρει ο ίδιος, αλλά και πολλοί άλλοι, ήταν νεκρή. Κάνουν λάθος όμως όσοι υποστηρίζουν πως «η κρίση του σοσιαλδημοκρατικού οικονομικού μοντέλου ήταν πρωτίστως κρίση του μεγάλου κράτους». Ηταν κρίση του κράτους-έθνους. Και  εξακολουθεί να είναι πρωτίστως πολιτική και δευτερευόντως οικονομική.

Η παγκοσμιοποίηση απαξίωσε τα παλιά πολιτικά υποκείμενα και τα παλιά οικονομικά εργαλεία του κράτους-έθνους. Το πρόβλημα όμως είναι ότι έως σήμερα δεν βρέθηκαν τρόποι να εκφραστεί η λαϊκή κυριαρχία σε διεθνές επίπεδο. Δημοκρατία χωρίς κράτος-έθνος γίνεται, αλλά χωρίς λαϊκή κυριαρχία δεν υπάρχει.  

Και τι σημαίνει θεσμοί λαϊκής κυριαρχίας, τουλάχιστον στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ενωσης; Δυο πράγματα τουλάχιστον:

1. Θεσμούς αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο (απευθείας εκλογή από τους ευρωπαίους πολίτες, π.χ., του προέδρου της Επιτροπής, του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, του εκπροσώπου για την εξωτερική πολιτική).

2. Πολιτικές που θα αναδεικνύουν την Ευρώπη των ατόμων (δες και σχετικές προτάσεις από τους Γιούργκεν Χάμπερμας και Ούλριχ Μπεκ).

Η νέα σοσιαλδημοκρατία δεν μπορεί να είναι αυτή των τριτοκοσμικών «λουλουδιών» της Σοσιαλιστικής Διεθνούς. Στην Ελλάδα, έως πρότινος, μερικοί ορκίζονταν στον σοσιαλισμό αυτών των «λουλουδιών», σε αντίθεση με τη γνώμη που είχαν για τους «προδότες σοσιαλδημοκράτες». Η νέα σοσιαλδημοκρατία, λοιπόν, θα διαμορφωθεί υπό την επιρροή ενός νέου φιλελευθερισμού, προς την κατεύθυνση μείωσης των ανισοτήτων σε συνθήκες διεύρυνσης των ατομικών ελευθεριών.

Η σοσιαλδημοκρατία διαμορφώθηκε μέσα από την αντίθεσή της προς όσους βλέπουν τα κοινωνικά συστήματα (καπιταλισμός – σοσιαλισμός) ως «πράγματα» που αλλάζουν μόνο έπειτα από επαναστάσεις. Η κλασική σοσιαλδημοκρατία πίστεψε πως τα κοινωνικά συστήματα δεν είναι «πράγματα», αλλά σύνολα σχέσεων, που δεν αλλάζουν με αυταρχικές και αυθαίρετες αποφάσεις, αλλά με καθημερινές μεταρρυθμιστικές παρεμβάσεις.

Αν σοσιαλδημοκρατία σημαίνει εναντίωση στις κοινωνικές νομοτέλειες, τότε δεν έχει λόγο να υποστηρίζει «αιώνια» το εθνικό κράτος πρόνοιας και να στηρίζεται στην εργατική τάξη. Αν σοσιαλδημοκρατία σημαίνει πολιτική (και πολιτική, κατά τον Γκράμσι, είναι ο πόλεμος θέσεων στο δημοκρατικό πλαίσιο και όχι η μετωπική σύγκρουση), τότε τίποτα δεν αποκλείει τα κεντρικά προτάγματά της να έρθουν πάλι στο προσκήνιο, μέσα όμως από διαφορετικά οχήματα (παγκόσμιο κράτος πρόνοιας), στηριζόμενα σε διαφορετικά πολιτικά υποκείμενα (στην κοινωνία των ατόμων και όχι, γενικά, στην εργατική τάξη).

Πάντως στην ελληνική Κεντροαριστερά περί άλλα τυρβάζουν. Καριέρες, βουτηγμένες σε οικονομικές ατασθαλίες συνδεδεμένες με το πολιτικό χρήμα από τη μια και (α)πολίτικοι αριβισμοί από την άλλη. Η σημασία της ίδρυσης της Προοδευτικής Συμμαχίας υπερβαίνει κατά πολύ τα μίζερα εσωκομματικά του ΠΑΣΟΚ και τους ιδεολογικούς αναχρονισμούς της ΔΗΜΑΡ. Η ελληνική «σοσιαλδημοκρατία» στρουθοκαμηλίζει, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι επιστημονικός διευθυντής του ΙΣΤΑΜΕ