[Διαστάσεις] Μια σφιγμένη γροθιά

Τη δεκαετία του ’50, η Φρίντα Φρομ-Ράιχμαν είχε στις Ηνωμένες Πολιτείες μια νεαρή κατατονική πελάτισσα με την οποία ήταν αδύνατον να επικοινωνήσει. Μια μέρα τη ρώτησε ξαφνικά πόσο μόνη αισθανόταν. Εκείνη έτεινε το χέρι με τον αντίχειρα υψωμένο και τα άλλα δάκτυλα λυγισμένα. «Τόσο μόνη;» της είπε μαλακά. Τότε το πρόσωπο της γυναίκας φωτίστηκε και η γροθιά της άνοιξε.

Η γερμανίδα ψυχαναλύτρια, που έφυγε από τη χώρα της για να γλιτώσει από τον Χίτλερ, θα διηγείτο αργότερα αυτή την εμπειρία στο βιβλίο της «Περί μοναξιάς». Βαθιά πεποίθησή της ήταν ότι η μοναξιά βρίσκεται στην καρδιά όλων των πνευματικών ασθενειών και ότι οποιοσδήποτε πελάτης της, όσο άρρωστος κι αν ήταν, μπορούσε να θεραπευθεί μέσα από την καλλιέργεια μιας σχέσης εμπιστοσύνης. Το απέδειξε και στην περίπτωση μιας άλλης ασθενούς της, της Τζόαν Γκρίνμπεργκ, που έπασχε από βαριά μορφή σχιζοφρένειας και είχε χαρακτηριστεί ανίατη. Η Γκρίνμπεργκ θεραπεύτηκε πλήρως, σπούδασε, έγινε συγγραφέας και έγραψε για την αγαπημένη της ψυχαναλύτρια στο αυτοβιογραφικό της μυθιστόρημα «I Never Promised You a Rose Garden» – που θα γινόταν αργότερα ταινία και διάσημο τραγούδι.

Η Φρίντα Φροχ-Ράιχμαν άνοιξε τον δρόμο. Οι ερευνητές που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν ότι η μοναξιά είναι πράγματι όσο τρομακτική πίστευε εκείνη. Ενα βιβλίο που μόλις κυκλοφόρησε στην Αμερική, με τον όχι και τόσο πρωτότυπο τίτλο «Μοναξιά», προχωρεί ακόμη περισσότερο. Ο συγγραφέας Τζον Κατσιόπο, που διδάσκει Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, υποστηρίζει ότι η μοναξιά δεν κάνει απλώς κακό στην υγεία – μπορεί και να σκοτώσει. Επιπλέον, υπονομεύει την ικανότητα αυτοελέγχου. Ο άνθρωπος που αισθάνεται μόνος έχει την τάση να κάνει οτιδήποτε πιστεύει ότι μπορεί να τον βοηθήσει να αισθανθεί καλύτερα, έστω και πρόσκαιρα. Η πιο συνηθισμένη διέξοδος είναι να το ρίξει στο φαγητό, αλλά μπορεί ακόμη να πιει ή να καπνίσει υπερβολικά, να πατήσει το γκάζι στο αυτοκίνητο ή – το πιο ακίνδυνο ίσως – να καταφύγει στο ξέφρενο σεξ.

Ο Κατσιόπο πιστεύει ότι η μοναξιά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια εσωτερική και υποκειμενική κατάσταση. «Δεν είναι συνώνυμη με το να είσαι μόνος ούτε το να είσαι με άλλους σε προστατεύει από το αίσθημα μοναξιάς», σημειώνει. Αλλοι διαφωνούν με αυτή την άποψη, επιμένοντας ότι η μοναξιά είναι προϊόν της αποτυχίας των κοινωνικών δικτύων και ότι οι μοναχικοί άνθρωποι αρρωσταίνουν ευκολότερα από τους άλλους επειδή δεν έχουν κάποιον να τους φροντίσει. Αν ισχύει το δεύτερο, η κρίση επιτείνει τη μοναξιά και αυξάνει τον αριθμό των αυτοκτονιών. Αν έχουν δίκιο ο Κατσιόπο και οι συνεργάτες του, το ζήτημα είναι πιο πολύπλοκο. Η γροθιά, βέβαια, το ίδιο σφιγμένη είναι.