Ο Πρίγκιπας, ο Δωρικός, ο Αρχοντας, ο Ησυχος, ο Προσιτός και ο Στοργικός

Πες μου πώς κυβερνάς να σου πω ποιος είσαι. Ή μήπως πες μου ποιος είσαι να σου πω πώς θα κυβερνήσεις; Τι είναι αυτό που διαμορφώνει τον τρόπο άσκησης της εξουσίας σε ένα πολιτικό σύστημα που αναγορεύει τον εκάστοτε πρωθυπουργό σε υπέρτατη – και εν πολλοίς ανεξέλεγκτη – Αρχή; Ο τρόπος ζωής των κοινοβουλευτικών πρωθυπουργών της Μεταπολίτευσης διαμόρφωσε συχνά τον τρόπο διακυβέρνησης. Πολύ συχνά η απόλυτη εξουσία που τους δίνει το θεσμικό πλαίσιο του ρόλου τους κατέλυε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο δημόσιο αξίωμα και στην προσωπική νοοτροπία. Κάτι σαν το λουδοβίκειο «l’état, c’est moi»! Στην πραγματικότητα αυτό είναι το θέμα που αναδύεται με αφορμή την εσωκομματική διαμάχη που ξέσπασε στο ΠΑΣΟΚ για την οικονομική διαχείριση επί των ημερών του Γ. Παπανδρέου, χωρίς να τίθεται θέμα ηθικής τάξης για τον ίδιο προσωπικά από κανέναν.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Ο Πρίγκιπας

Ως  επικεφαλής του κόμματος, όπως και ως πρωθυπουργός, ο Γιώργος ασκούσε την εξουσία περίπου ως δικαίωμα. Χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να ζητήσει εκ των προτέρων συγκατάθεση για κάτι ή να λογοδοτήσει. Μπορούσε να μετατρέψει με ευκολία μια προσωπική άποψη για ένα θέμα σε επίσημη κρατική ή κομματική επιδίωξη, διαθέτοντας πόρους και προσωπικό για την επιτυχία της.

Ηταν ένας «πρίγκιπας της πολιτικής», με ισχυρή βούληση και εγωιστική επιμονή στην επίτευξη όσων θεωρούσε σωστά και αναγκαία για τη χώρα. Δεν έκανε καμία έκπτωση στις καθημερινές συνήθειες, στα χόμπι και στις επιμέρους προτιμήσεις του. Κάποτε δήλωσε απών από μια συνεδρίαση του ΚΥΣΕΑ λόγω ασθενείας και τον είδαν την ίδια ώρα στο γυμναστήριο! Ηταν αρκετό να ενθουσιαστεί από κάποιον που συνάντησε τυχαία για να τον κάνει την επομένη σύμβουλό του ή να καταστούν οι ιδέες του κυβερνητική προτεραιότητα. Μπορούσε να «ψαρέψει» συνεργάτες στην παραλία, κομματικούς αξιωματούχους στον… αντίπαλο ιδεολογικό χώρο, υποψηφίους δημάρχους σε μια κοινωνική εκδήλωση, συμβούλους στο πάνελ ενός διεθνούς φόρουμ, πάντα με προτίμηση στο υπερεθνικό και στο υπερβατικό. Και πάντα με την κουλτούρα του ανθρώπου που όταν του «καρφωθεί» κάτι θα το επιχειρήσει ο κόσμος να χαλάσει.

Η διακυβέρνηση του Γιώργου κινούνταν πρωτίστως γύρω από τον Γιώργο. Σπανίως έπαιρνε συλλογικές αποφάσεις και σπανίως τα συλλογικά όργανα που τις επικύρωναν κατ’ ανάγκην ήξεραν περί τίνος ακριβώς πρόκειται. Δεν ήταν δικό του πρόβλημα – ήταν δικό τους. Κανείς δεν έφερε ποτέ αντίρρηση, ακόμη και στις πιο «τραβηγμένες» θεωρίες του. Από τις συζητήσεις, π.χ., με τον Στρος- Καν και για το Μνημόνιο μέχρι την εγκατάσταση γυμναστηρίου στα κεντρικά γραφεία του κόμματος, παρότι σπανίως βρισκόταν εκεί.

Ο Παπανδρέου δεν έχανε με τίποτε τη γυμναστική του και το πρώτο που ρωτούσαν οι συνεργάτες του όταν επρόκειτο να κλείσουν ξενοδοχεία στους άπειρους προορισμούς διεθνούς κυκλοφορίας του ήταν αν θα έχει τη δυνατότητα να ασκηθεί. Το ποδήλατο και το κανό του ήταν σύμβολα του τρόπου ζωής του – εν μέρει και του τρόπου με τον οποίο κυβερνούσε. Αλλά το κομματικό αυτοκίνητο που διάλεξε – με leasing – ήταν μια Lexus.

Ο Γιώργος υπήρξε κατεξοχήν αντικομφορμιστής πρωθυπουργός. Δεν αισθανόταν υποχρεωμένος να τηρεί τους τυπικούς περιορισμούς του ρόλου του και της λειτουργίας των κυβερνητικών οργάνων. Εφερνε στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου διάφορους συνεργάτες του – προκαλώντας τη δυσφορία των υπουργών, αλλά ποτέ κανείς δεν διαμαρτυρήθηκε. Καθιέρωσε τις «άτυπες συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου» στις οποίες υπουργοί, αλλά και διάφοροι προεδρικοί παρατρεχάμενοι, συζητούσαν γενικώς και αορίστως χωρίς καμία δέσμευση και χωρίς πρακτικά – πλην των σημειώσεων που κρατούσε η Βάρτζελη. Κοσμοπολίτης από χαρακτήρα, δεν δίσταζε να συστήσει σε κάποιον υπουργό που ζητούσε οδηγίες του να απευθυνθεί σε κάποιον… αλλοδαπό ειδικό.

Διοργάνωνε μαζικές διεθνείς εκδηλώσεις, όπου ένα πλήθος επωνύμων από όλο τον πλανήτη ανέλυαν – παρά θίν’ αλός, με βερμούδα και ένα κοκτέιλ στο χέρι – τα ζητήματα της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Το περίφημο Συμπόσιο της Σύμης, που δεν γινόταν πλέον στη Σύμη, και οι συνεδριάσεις της Σοσιαλιστικής Διεθνούς είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα ακόμη και για την οικονομική υποστήριξή τους, την οποία επωμίζονταν σε μεγάλο βαθμό το ΠΑΣΟΚ, η Βουλή ή και νομαρχίες! Οπως όταν ήταν υπουργός, άλλες δράσεις του – όπως η Ολυμπιακή Εκεχειρία – τις υποστήριζε το υπουργείο Εξωτερικών.

Ο Παπανδρέου είχε επαφή με διάφορα δίκτυα ανά την Υφήλιο και γινόταν δέκτης ιδεών για την άσκηση της πολιτικής, τηs διακυβέρνηση και την οργάνωση της κοινωνίας. Πολλές από αυτές τις ιδέες ήταν σωστές, πρωτοποριακές και ανατρεπτικές, όπως η Ανοικτή Διακυβέρνηση, αλλά στην πράξη η ανάθεσή τους σε πρόσωπα χωρίς εγγυήσεις αξιοπιστίας τις οδήγησε σε αδιέξοδο. Η αντίληψη του Γιώργου για το εύρος των επιλογών που του έδινε ο ρόλος του έγινε φανερή από την πρώτη ημέρα ανάληψης των πρωθυπουργικών καθηκόντων του, όταν έφερε στο τραπέζι του Υπουργικού Συμβουλίου πλήθος εξωκοινοβουλευτικών υπουργών, χωρίς ιδιαίτερες πολιτικές περγαμηνές. Στην ουσία μετέφερε τους συνεργάτες του στην κυβέρνηση.

Συχνά ανέθετε σε αυτά τα πρόσωπα να τον υποκαθιστούν ακόμη και σε τυπικές υποχρεώσεις του ή να διευθύνουν εξ ονόματός του, αποφεύγοντας ο ίδιος να μιλήσει ακόμη και στο τηλέφωνο σε υπουργούς και διεθνείς αξιωματούχους. Για παράδειγμα, κατέστησε τον Χάρη Παμπούκη σχεδόν σκιώδη πρωθυπουργό, ενώ συχνά η διακυβέρνηση είχε και οικογενειακή αύρα. Δεν δίστασε να στείλει τον αδελφό του Νίκο σε επίσημη κυβερνητική αποστολή στα Εμιράτα, χωρίς να έχει κυβερνητικό ή κρατικό αξίωμα, ενώ πολύ συχνά ζητούσε βοήθεια από τον άλλο αδελφό του, τον καθηγητή Αντρίκο Παπανδρέου.

KΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

Ο Δωρικός

Στην άλλη άκρη του εκκρεμούς βρίσκεται η δωρική μέθοδος του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Είχε νοοτροπία αυτοκράτορα στον συνδυασμό ιδιωτικού βίου και άσκησης εξουσίας, αλλά παράλληλα έλεγε: «Στέγνωσα την ψυχή μου για να κυβερνήσω». Ζούσε σε ένα διαμέρισμα στο κέντρο, δεν είχε ανθρώπους να τον υπηρετούν εκτός από τον Θόδωρο, που φρόντιζε τα πάντα, έτρωγε συνήθως έξω και οι πολυτέλειες που επέτρεπε στον εαυτό του ήταν το ντύσιμο, ώστε να αναδεικνύει το αγέρωχο ύφος του – με ιδιαίτερη επιμέλεια στα παπούτσια – και το γκολφ, ενώ για τις καλοκαιρινές διακοπές του προτιμούσε το σπίτι φίλων του στη Μύκονο – όπου οι Καραμανλήδες έχουν οικογενειακές ρίζες – και τις επίγειες ή πλωτές εγκαταστάσεις των Γουλανδρήδων.

Η πιο δύσκολη περίοδος στη διαδρομή ενός πολιτικού ήταν να γίνει υπουργός του Καραμανλή. Αυστηρός, αυταρχικός σχεδόν, αθυρόστομος, «κατέβαζε καντήλια» και δεν δεχόταν αντίλογο ακόμη και όταν είχε άδικο. Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης αφηγείται ένα περιστατικό, όπου ένα τυπογραφικό λάθος μιας εφημερίδας για την τιμή των λαχανικών τον έφερε στο «στόμα του θηρίου» χαράματα – καθόσον ένα από τα χαρακτηριστικά του Καραμανλή ήταν ότι ξυπνούσε νωρίς και έπιανε το πορτοκαλί τηλέφωνο. Επειτα από αυτόν, κανείς από όσους πήραν τη λαϊκή εντολή να κυβερνήσουν δεν ακολούθησε το μοντέλο του – ήταν θέμα χαρακτήρων…

  

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Ο Αρχοντας

Για τον Ανδρέα Παπανδρέου η άσκηση της πρωθυπουργίας περιείχε μια ιεροτελεστία στην οποία διακρινόταν ένας απολαυστικός τρόπος ζωής. Ελεγχε απολύτως – πολιτικά και διανοητικά – τα θέματα που χειριζόταν, λειτουργούσε επιτελικά και άφηνε χρόνο για τον εαυτό του. Ανέδειξε τον Αστέρα Βουλιαγμένης και την Ελούντα ως ιδανικούς προορισμούς και δεν είχε καμία δυσκολία να καλέσει ξαφνικά κάποιον από τους υπουργούς του για νυχτερινή διασκέδαση. Ο απολύτως ακαδημαϊκός τρόπος ζωής του στην Αμερική παραμερίστηκε όταν εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα και εντυπωσιάστηκε από τον χαλαρό τρόπο ζωής των παλαιών συμμαθητών του από το κολέγιο. Ηταν ευγενής με τους υπουργούς του, αλλά αν υποπτευόταν ότι τον αποσταθεροποιούν άστραφτε.

Του άρεσε η θάλασσα και δεν έχανε ποτέ την ευκαιρία να βουτήξει. Σε μια επίσημη επίσκεψη στο Μεξικό παραλίγο να τον καταπιούν τα κύματα του Ατλαντικού. Του άρεσε επίσης να οδηγεί με μεγάλη ταχύτητα. Κάποτε ζήτησε από τον Χυτήρη να τον συνοδεύσει για μια βόλτα στον Διόνυσο και στις στροφές της διαδρομής ο πιστός του Τηλέμαχος έκανε μέσα του όρκους ότι αν… επιζήσει θα κυκλοφορεί μόνο με κάρο. Του άρεσε επίσης το καλό φαγητό και το επιλεγμένο κρασί. Ο Θόδωρος Πάγκαλος διηγείται μια ιστορία από το Παρίσι, όταν σε ένα εστιατόριο ο Ανδρέας Παπανδρέου, αφού εξήγησε στον σερβιτόρο ότι τα ελληνικά κρασιά είναι πολύ καλά, στο τέλος, «για να μη θεωρηθεί σοβινιστής», ζήτησε ένα γαλλικό. Ολα αυτά ήταν μέρος του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη διακυβέρνηση, αλλά δεν ήταν «πρίγκιπας», ήταν «άρχοντας».

ΚΩΣΤΑΣ ΣΗΜΙΤΗΣ

Ο Ησυχος

Ο Κώστας Σημίτης ζούσε σε ένα διαμέρισμα στην οδό Αναγνωστοπούλου, στο Κολωνάκι, αναπαυόταν τα Σαββατοκύριακα σε ένα απλό εξοχικό στους Αγίους Θεοδώρους, επισκεύασε το σπίτι της μητέρας του στο Κορακοχώρι Ηλείας για απομόνωση, και από τότε που τον θυμούνται στον δημόσιο βίο έκανε τα θερινά μπάνια του στη Σίφνο, στο ίδιο ξενοδοχείο, έτρωγε στο ίδιο εστιατόριο και περιποιείτο τα λιγοστά μαλλιά του στον ίδιο κουρέα. Στην άσκηση των καθηκόντων του ήταν απολύτως προβλέψιμος και το περίφημο «μπλοκάκι» στο οποίο σημείωνε τις εκκρεμότητες των υπουργών του έμεινε στην ιστορία.

Ποτέ δεν «έβαλε τις φωνές» σε κάποιο μέλος του Υπουργικού Συμβουλίου και έκρυβε την ανασφάλειά του με την «ομοσπονδοποίηση της κυβέρνησης» – και του ΠΑΣΟΚ: ήτοι εκχωρώντας ποσοστά εξουσίας στον Ακη Τσοχατζόπουλο και σε άλλα στελέχη. Με τον Ακη λειτουργούσε «σε επίπεδο δύο ανδρών» παρά ως πρωθυπουργός προς υπουργό, ακόμη και δημόσια. Το 1997, στην καφετέρια ενός ξενοδοχείου στη Βιέννη, οι δύο άνδρες κάθησαν σε ένα τραπέζι, σε θέα των δημοσιογράφων της αποστολής, και συναποφάσισαν για κάποια θέματα.

Ανάλογες ήταν οι σχέσεις του και με άλλους υπουργούς. Ο Γιώργος Παπανδρέου ήταν το απόλυτο αφεντικό στην εξωτερική πολιτική και για να μιλήσει στη Βάσω Παπανδρέου έπρεπε να κάνει ασκήσεις θάρρους. «Εγινε υπουργός των υπουργών του», σχολίαζε ο Στέφανος Τζουμάκας, υπουργός Γεωργίας τότε.

ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

Ο Προσιτός

Ο Κώστας Καραμανλής είχε φυσική αποστροφή προς οτιδήποτε εκζητημένο και ως πρωθυπουργός δεν εγκατέλειψε τη λιτή κατοικία που απέκτησε από τον πατέρα του στη Ραφήνα, ενώ έκανε διακοπές στην ερημική Ιο. Αν κάτι χαρακτήριζε τον τρόπο που κυβερνούσε ήταν η απόλυτη οικειότητα με τους υπουργούς του. Μιλούσε με ευθύτητα, χωρίς δεύτερες σκέψεις, και προτιμούσε τις κατ’ ιδίαν συνεργασίες με τα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου ενώ στις προσωπικές συζητήσεις, χρησιμοποιούσε εντελώς καθημερινή γλώσσα.

Η οικειότητα χαρακτήριζε επίσης τις σχέσεις του με τους εκπροσώπους των μέσων ενημέρωσης, άλλους παράγοντες του δημόσιου βίου, ακόμη και με τους πολιτικούς αντιπάλους αλλά και με τους ξένους ηγέτες. Τον διευκόλυνε να προσεγγίζει τα πράγματα, αλλά συχνά τον καθιστούσε ευάλωτο σε επιθέσεις φιλίας που δεχόταν, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται στην άσκηση της ψυχρής πρωθυπουργικής εξουσίας. «Παραείναι συναισθηματικός για να είναι μάνατζερ», έλεγε υπουργός του που τον ήξερε από παιδί. Πάντα έδινε περιθώρια για εξηγήσεις και δεύτερες ευκαιρίες, ενώ οι πιο δύσκολες στιγμές του ήταν όταν επρόκειτο να διώξει κάποιον από την κυβέρνηση ή να την ανασχηματίσει.

Είχε πάντως αίσθηση ότι η πρωθυπουργία δεν είναι συλλογικός θεσμός, δεν ανέμειξε ποτέ την οικογένειά του ή τους φίλους του στην τρέχουσα διακυβέρνηση και συχνά λειτουργούσε περισσότερο με ανθρώπινη ευαισθησία παρά με πολιτικά κριτήρια, όπως όταν έπρεπε να χειρίζεται προσωπικά τους ιδιότροπους, όπως τον Γιώργο Σουφλιά.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ

Ο Στοργικός

Τέλος ένα είδος «έξω καρδιά» διακυβέρνησης ασκούσε ο Κ. Μητσοτάκης, ο οποίος μιλούσε με φιλικό τόνο σε όλους τους υπουργούς του, διεκδικώντας ρόλο «πατερούλη» ακόμη και με όσους δεν είχε μεγάλη διαφορά ηλικίας. Παρά τα όσα λέγονται, λάμβανε στα σοβαρά υπόψη του τις εισηγήσεις τους. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε και η μοιραία σχέση του με τον… Αντώνη Σαμαρά!