Ομηροι του βαθέος κράτους

Τους τελευταίους μήνες είμαστε μάρτυρες μιας ολοένα αυξανόμενης δυστοκίας της κυβέρνησης να προχωρήσει τις αναγκαίες διαρθρωτικές αλλαγές, παρά την εμφανή αντίθετη διάθεσή της. Για την αντιμετώπιση της κατάστασης είναι πιστεύω αναγκαίο να δούμε και να περιγράψουμε καθαρά την ύπαρξη ενός κεντρικού πολιτικού προβλήματος: το πρόβλημα του βαθέος κράτους και τον ανταγωνισμό του με τους παραγωγικούς φορείς του Δημοσίου – που συμπυκνώνει όλες τις προσπάθειες αντιμεταρρύθμισης, ανορθολογικών αποφάσεων και σχεδιασμών.

Το βαθύ κράτος αισθάνεται να απειλείται. Προσπαθεί να αποφύγει τον ουσιαστικό μετασχηματισμό του, αναδεικνυόμενο κύριο πρόβλημα της αντιμεταρρύθμισης στον κρατικό μηχανισμό. Οι κρατικοί μηχανισμοί αντί να συρρικνωθούν, αντίθετα αναπτύσσονται, παίρνουν αρμοδιότητες που δεν τους ανήκουν, πολλαπλασιάζουν τη γραφειοκρατία για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους και, τέλος, επιτίθενται στους παραγωγικούς φορείς που εποπτεύουν ώστε να αντληθεί από αυτούς η οποιαδήποτε συρρίκνωση του κράτους, να αντλήσουν πόρους και τελικά οι ίδιοι να μείνουν αλώβητοι.

Με αυτή την υπόθεση εργασίας, μπορούμε να ερμηνεύσουμε όσα συμβαίνουν (ή δεν συμβαίνουν) σε διάφορους τομείς του Δημοσίου. Εδώ θα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα τον χώρο της έρευνας, που αφενός δεν συνδέεται άμεσα με «μνημονιακές επιταγές», αφετέρου οι αλλαγές εκεί είχαν δρομολογηθεί από την αρχή της κρίσης.

Ο χώρος της έρευνας είναι ίσως ο μόνος που αξιολογείται ανά πενταετία τα τελευταία 20 χρόνια και μάλιστα από διεθνείς επιτροπές. Ολες οι αξιολογήσεις συμφωνούν μονότονα σε δύο πράγματα: (α) πλέκουν το εγκώμιο για το επιτελούμενο έργο των ερευνητικών κέντρων που χαρακτηρίζεται «ανταγωνιστικό και διεθνών προδιαγραφών» και (β) επισημαίνουν και εντοπίζουν ως κύριο πρόβλημα και εμπόδιο τη δημόσια διοίκηση, όσον αφορά τόσο την οργάνωση και την ευελιξία της όσο και την υποχρηματοδότησή της (από το 1 δισ. ευρώ που φαίνεται να κατευθύνεται στην έρευνα, μόλις τα 55 εκατ. ευρώ φτάνουν στα ερευνητικά κέντρα). Σε πείσμα όλων αυτών των αξιολογήσεων, υπάρχει μια συνεχής αναδιάρθρωση των ερευνητικών κέντρων που υπονομεύει την εύρυθμη λειτουργία τους, ενώ το «προβληματικό» κομμάτι παραμένει αλώβητο. Αν και τα ερευνητικά κέντρα «αναδιαρθρώθηκαν» μόλις τον Φεβρουάριο του 2012, η αναδιάρθρωση των αναδιαρθρωμένων συνεχίζεται με την καινοφανή μετατροπή ολόκληρου του τομέα της έρευνας σε ιδιωτικού δικαίου.

Τις ίδιες ενδείξεις μπορούμε να διακρίνουμε και στην εκπαίδευση. Το λιγότερο που θα περίμενε κανείς σήμερα στην πρωτοβάθμια και στη μέση εκπαίδευση θα ήταν μια διαρκής προσπάθεια αξιοποίησης και εξορθολογισμού του υπάρχοντος προσωπικού, με προτεραιότητα την επιστροφή των αποσπασμένων καθηγητών και δασκάλων από το βαθύ κράτος στην ενεργό υπηρεσία. Αντί αυτού, το βασικό σχέδιο για την αντιμετώπιση των ελλείψεων φαίνεται να είναι η αύξηση ωρών διδασκαλίας στα σχολεία και η «επιβάρυνση» των παραγωγικών κυττάρων του υπουργείου (το αν ενδεχομένως θα πρέπει να συμβεί και αυτό είναι μια άλλη συζήτηση).

Νομίζω ότι τα προβλήματα της παιδείας και της έρευνας οφείλονται σε τρεις βασικές επιλογές της κυβερνητικής πολιτικής για τη δημόσια διοίκηση, οι οποίες είναι κατά τη γνώμη μου λανθασμένες.

1. Το πρώτο λάθος είναι ότι έχει προκριθεί μια «συντεχνιακή» κατανομή της μεταρρύθμισης και των αναδιαρθρώσεων ανά υπουργείο: οι όποιες αλλαγές, αναδιαρθρώσεις και οικονομίες επιχειρείται να οργανωθούν εντός του κάθε υπουργείου. Αυτό διευκολύνει την ανάδειξη των συντεχνιακών συμφερόντων και την οργάνωση της «άμυνας» των επιμέρους κλάδων του βαθέος κράτους.

2. Το δεύτερο λάθος είναι η τοποθέτηση σε πολλές επιτελικές θέσεις (υπουργοί, υφυπουργοί, γενικοί – ειδικοί γραμματείς) ανθρώπων που δεν αποτελούν πρώτης γραμμής πολιτικά στελέχη. Η τακτική αυτή συνάδει με την επιθυμία «να αποταθούμε σε τεχνοκράτες». Τα μέλη της κυβέρνησης, ιδίως όταν δεν διαθέτουν ισχυρή πολιτική άποψη, εγκλωβίζονται – είτε από ιδεοληψίες είτε από πελατειακά συμφέροντα είτε και κυρίως από τις «υπηρεσιακές» επεξεργασίες της ίδιας της δημόσιας διοίκησης, που στην ουσία υπηρετούν τα συντεχνιακά συμφέροντα και το βαθύ κράτος.

3. Το τρίτο λάθος είναι η απουσία των συνδικαλιστικών φορέων από τον σχεδιασμό των μεταρρυθμίσεων. Προφανώς, για την απουσία αυτή ευθύνονται κυρίως οι ίδιοι οι συνδικαλιστές: η μέχρι σήμερα δράση – και η πρόσφατη άρνησή τους να συνεργαστούν για τις όποιες προσπάθειες εξυγίανσης – έχει οδηγήσει στην απαξίωσή τους. Ομως, η συλλήβδην αντιμετώπιση των προτάσεων των «συνδικαλιστών» ως ύποπτες συντεχνιασμού τροφοδοτεί την άρνηση συμμετοχής στον διάλογο και τελικά τον ίδιο τον συντεχνιασμό.

Εχω την εντύπωση ότι τα προαναφερόμενα προβλήματα σχετίζονται και ερμηνεύουν το φαινόμενο των «μεγάλων» κυβερνητικών σχημάτων. Πιθανότατα δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι κατά καιρούς προσπάθειες για μικρότερα κυβερνητικά σχήματα γρήγορα παλινδρομούν σε όλο και μεγαλύτερα. Η απουσία αποτελεσματικής δημόσιας διοίκησης, η άρνησή της να εκτελεί πολιτικές επιλογές που δεν είναι της αρεσκείας της οδηγούν στην «ανάγκη» τοποθέτησης πολλών πολιτικών προϊσταμένων με στόχο να παρακαμφθεί το πρόβλημα.

Ολα τα παραπάνω ενισχύουν και οδηγούν την αυτονόμηση κυβερνητικών παραγόντων από τις πολιτικές επιλογές των κομμάτων, αλλά και την αυτονόμηση τμημάτων των ίδιων των κομμάτων στην προώθηση της προσωπικής τους άποψης.

Η προώθηση της μεταρρύθμισης απαιτεί την τοποθέτηση πολιτικών στελεχών από τα κόμματα, με αποστολή όχι απλώς να συνυπάρξουν εκεί, αλλά κυρίως να προωθήσουν προγραμματικές συμφωνίες με στόχο μεταρρυθμίσεις σε κάθε τομέα.

Ο Θανάσης Μαχιάς είναι διευθυντής Ερευνών στο ΕΛΚΕΘΕ (Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών)