Το ΑΕΠ των φτωχών χωρών

Ακόμη και τις καλές οικονομικά περιόδους οι προϋπολογισμοί της αναπτυξιακής βοήθειας των ανεπτυγμένων προς τις φτωχές χώρες δεν περισσεύουν. Κυβερνητικά στελέχη και χορηγοί πρέπει να πάρουν σκληρές αποφάσεις πού θα δώσουν τους περιορισμένους πόρους τους. Πώς μπορεί κανείς να αποφασίσει ποιες χώρες θα πάρουν χαμηλότοκα δάνεια ή φθηνότερα εμβόλια;

Η απάντηση εξαρτάται, εν μέρει, από τον τρόπο με τον οποίο μετράμε την ανάπτυξη και τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων. Εκ παραδόσεως, ένα από τα βασικά μετρήσιμα μεγέθη είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ – η αξία των αγαθών και των υπηρεσιών που παράγονται από μια χώρα σε ένα έτος, αν τη διαιρέσουμε με τον πληθυσμό της χώρας. Ωστόσο, το ΑΕΠ μπορεί να μην είναι ακριβής δείκτης στις φτωχότερες χώρες – και αυτό ισχύει όχι μόνο για τους φορείς που χαράζουν πολιτική ή για τους ανθρώπους όπως εγώ που διαβάζουν πολλές εκθέσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας, αλλά και για όποιον θέλει να χρησιμοποιήσει στατιστικά στοιχεία ως εργαλείο προκειμένου να βοηθήσει τους φτωχούς του κόσμου.

Είμαι από καιρό πεισμένος ότι το ΑΕΠ δεν είναι ασφαλής δείκτης ούτε στις πλούσιες χώρες, όπου η μέτρησή του είναι αρκετά περίπλοκη.

Οι ασάφειες στον υπολογισμό του ΑΕΠ είναι ιδιαίτερα έντονες στην υποσαχάρια Αφρική, λόγω των εθνικών στατιστικών υπηρεσιών αλλά και των ιστορικών προκαταλήψεων. Ο Μόρτεν Τζέρβεν, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Simon Fraser, πέρασε τέσσερα χρόνια να εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αφρικανικές χώρες συλλέγουν τα δεδομένα τους μετατρέποντάς τα σε εκτιμήσεις για το ΑΕΠ. Το νέο βιβλίο του, «Απλοί αριθμοί: πώς παραπλανιόματε από τις αφρικανικές αναπτυξιακές στατιστικές και τι να κάνουμε γι’ αυτό», εκτιμά με μεγάλη αξιοπιστία ότι πολλές από τις μετρήσεις του ΑΕΠ τις οποίες θεωρούσαμε ακριβείς εντέλει δεν είναι.

Ο Τζέρβεν διαπιστώνει ότι πολλές αφρικανικές χώρες καταμετρούν ανακριβώς το μέγεθος των σχετικά μεγάλων οικονομιών. Πώς να καταμετρηθεί άλλωστε η παραγωγή ενός αγρότη, που την καταναλώνει ο ίδιος; Εάν η καλλιέργεια για την επιβίωση υποτιμάται συστηματικά, τμήμα αυτού που μοιάζει με ανάπτυξη μιας οικονομίας κινείται έξω από τα δεδομένα της διαβίωσης και ενδέχεται απλώς να αντανακλά μια στροφή σε κάτι που είναι πιο εύκολο να καταγραφεί στατιστικά.

Υπάρχουν και άλλα προβλήματα με τα στοιχεία για το ΑΕΠ των φτωχών χωρών. Για παράδειγμα, πολλές χώρες στην υποσαχάρια Αφρική δεν ενημερώνουν αρκετά συχνά, με αποτέλεσμα στο ΑΕΠ τους να μην καταγράφονται μεγάλοι και ταχέως αναπτυσσόμενοι οικονομικοί τομείς όπως τα κινητά τηλέφωνα. Οταν η Γκάνα πριν από λίγα χρόνια συμπεριέλαβε τα στοιχεία αυτά, το ΑΕΠ της αυξήθηκε κατά 60%. Αλλά πολλοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν ότι αυτό ήταν μια απλή στατιστική ανωμαλία και όχι μια ουσιαστική αλλαγή στο γκανέζικο πρότυπο της ζωής.

Επιπλέον, υπάρχουν διάφορες μέθοδοι για τον υπολογισμό του ΑΕΠ, οι οποίες μπορούν να παράγουν εξωφρενικά διαφορετικά αποτελέσματα. Σε όλες τις μεθόδους χρησιμοποιούνται τα ίδια κατά βάσιν στοιχεία, αλλά αναλύονται με διαφορετικούς τρόπους, λαμβάνεται υπόψη π.χ. ο πληθωρισμός ή και άλλοι παράγοντες. Αποτέλεσμα: οι βαθμολογίες των οικονομιών διαφόρων χωρών μπορεί να ποικίλλουν ευρέως. Η Λιβερία είναι η δεύτερη φτωχότερη, η έβδομη φτωχότερη ή η 22η φτωχότερη χώρα της υποσαχάριας Αφρικής, με βάση το ΑΕΠ της, ανάλογα με το ποια Αρχή συμβουλεύεται κανείς.

Δεν είναι όμως μόνο οι σχετικές βαθμολογίες που διαφέρουν. Μερικές φορές, μια πηγή δείχνει κάποια χώρα να αναπτύσσεται και μάλιστα κατά αρκετές ποσοστιαίες μονάδες, ενώ άλλη πηγή μπορεί να δείξει συρρίκνωση, κατά την ίδια μάλιστα χρονική περίοδο.

Ο Τζέρβεν παραπέμπει σε αυτές τις διαφορές για να υποστηρίξει ότι δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν το ΑΕΠ μιας φτωχής χώρας είναι υψηλότερο από εκείνο μιας άλλης και ότι δεν είναι σωστό να χρησιμοποιούμε μόνο το ΑΕΠ για να εξαγάγουμε οριστικά συμπεράσματα για τις οικονομικές πολιτικές που οδηγούν στην ανάπτυξη.

Υποστηρίζει επίσης ότι οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες της Αφρικής χρειάζονται περισσότερη υποστήριξη, ώστε να μπορούν να συλλέγουν και να αναφέρουν επίκαιρα και πιο ακριβή στοιχεία. Δωρήτριες κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμοί, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, πρέπει να κάνουν περισσότερα για να βοηθήσουν τις αφρικανικές Αρχές να είναι ικανές να δίνουν σαφέστερη εικόνα των οικονομιών τους. Προσωπικώς, υποστηρίζω με θέρμη την επένδυση στην υγεία και στην ανάπτυξη σε όλο τον κόσμο.

Οσο καλύτερα εργαλεία έχουμε για τη μέτρηση της προόδου τόσο περισσότερο μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι επενδύσεις που γίνονται θα φτάσουν στους ανθρώπους που τις χρειάζονται περισσότερο.

Ο Μπιλ Γκέιτς είναι συνιδρυτής του Bill & Melinda Gates Foundation