[Διαστάσεις] Των Ελλήνων οι κοινότητες

Στο βιβλίο του «Ο κόσμος μέχρι χθες – Τι μπορούμε να μάθουμε από τις παραδοσιακές κοινωνίες;» ο αμερικανός γεωγράφος Τζάρεντ Ντάιαμοντ επισημαίνει ότι στο μεγαλύτερο μέρος της Ιστορίας οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές κοινωνικές ομάδες και περιβάλλονταν από ανθρώπους που τους ήξεραν και τους εμπιστεύονταν. Εκείνος ο τρόπος ζωής παρουσίαζε χωρίς αμφιβολία σημαντικά πλεονεκτήματα, καθώς προήγε τη συνεργασία, την επικοινωνία, την αναζήτηση του κοινού συμφέροντος. Η έννοια της μοναξιάς δεν υπήρχε, ούτε της ταυτότητας. Οταν γινόταν κάποιο ατύχημα, ο στόχος δεν ήταν να βρεθεί μια «δίκαιη» λύση, όπως σήμερα, αλλά να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη που είχε διαρραγεί.

Σήμερα ζούμε τελείως διαφορετικά και αυτό εν πολλοίς είναι ευτύχημα, αφού τα μέλη των παραδοσιακών κοινωνιών μπορεί να ζούσαν αρμονικά μεταξύ τους, ήθελαν όμως συχνά να εξοντώσουν όποιον ζούσε έξω από αυτές. Οι πόλεμοι μειώθηκαν, αυξήθηκαν όμως η αδιαφορία και η καχυποψία. Ενας αρθρογράφος των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» περιέγραφε τις προάλλες τη διαφορά στην ατμόσφαιρα ανάμεσα στον όμιλο όπου παίζει τένις και στο λεωφορείο με το οποίο μετακινείται. Ακόμη και όταν έχει καλή διάθεση, διστάζει να πιάσει κουβέντα με κάποιο συνεπιβάτη του, μπας και τον πάρουν για παράφρονα ή ανώμαλο. Δύσκολο να σπάσει κανείς τα δεσμά που σφυρηλατεί το μυαλό μας, όπως έλεγε ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα ο Ουίλιαμ Μπλέικ στο ποίημά του «Λονδίνο».

Εκανα αυτές τις σκέψεις με αφορμή το παραδοσιακό σούβλισμα του αρνιού σε όλες τις γωνιές της Ελλάδας – συμπεριλαμβανομένων των δρόμων, των αυλών και των πιλοτών της πρωτεύουσας – και την αντίδραση κάποιων φίλων που δεν ήθελαν να έχουν καμία σχέση με αυτό το πανηγύρι, μόνο να κλειστούν στο σπίτι και να βάλουν τηλεόραση ή να ακούσουν κλασική μουσική. Ο καθένας βέβαια μπορεί να κάνει ό,τι θέλει στο πλαίσιο μιας πολιτισμένης συμβίωσης. Αναρωτιόμουν όμως σε ποιο βαθμό αυτές οι γιορτές εξακολουθούν να χαρακτηρίζονται από το πνεύμα «ελληνικής γενναιοδωρίας» στο οποίο αναφερόταν την περασμένη εβδομάδα ο Κούρτοβικ. Αυτή η γενναιοδωρία είναι άραγε «άδολη», εκτείνεται πέρα από ιδεολογίες, εθνικισμούς και μνημόνια;

Ωρες ώρες, η αντιπαράθεση στην Ελλάδα θυμίζει παραδοσιακές κοινότητες σε εμπόλεμη κατάσταση. Στην ανταλλαγή πυρών ανάμεσα σε μνημονιακούς και αντιμνημονιακούς, υπερήφανους Ελληνες και «προδότες», εθνικόφρονες και «ευρωλιγούρηδες», αυτό που κυριαρχεί είναι ένα πραγματικό μίσος. Θα μπορούσε κανείς να το αποδώσει στην κρίση, αλλά το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Η δυσπιστία που φέρνει μοιραία μαζί του ο σύγχρονος τρόπος ζωής έχει δώσει εδώ τη θέση της στην υστερία και στη συνωμοσία. Και επειδή δεν είναι κάθε μέρα Πάσχα, για να τρώμε, να πίνουμε, να τραγουδάμε και να ξεχνάμε, πρέπει να ξαναβρούμε επειγόντως τον κοινωνικό ιστό που μας συνδέει – αν υποθέσουμε βέβαια ότι υπάρχει ακόμη κάτι τέτοιο.