Σερβία, Κόσοβο, νέα Βαλκάνια

Η πρόσφατη ιστορία, όπως σε κάθε σημείο της Ευρώπης έτσι και στα Δυτικά Βαλκάνια, γράφτηκε με αίμα. Αρχίζοντας από τον ρόλο της περιοχής στην ανάφλεξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, περνώντας μέσα από την κατοχή και την αντίσταση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και καταλήγοντας στις μάχες και τις βαρβαρότητες που ακολούθησαν τη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας, ο λαός των Δυτικών Βαλκανίων έχει υποφέρει αρκετά.

Την περασμένη Παρασκευή, οι Ιβιτσα Ντάσιτς και Χασίμ Θάτσι αποφάσισαν να αλλάξουν τρόπο χειρισμού. Επειτα από έξι μήνες απευθείας συνομιλιών, οι Πρωθυπουργοί της Σερβίας και του Κοσσυφοπεδίου συμφώνησαν να εξομαλύνουν τις σχέσεις τους. Καθόρισαν μια σειρά πρακτικών βημάτων που αναμένεται να βοηθήσουν τους λαούς τους να διώξουν τον φόβο, να αποκτήσουν μεγαλύτερη ευημερία και να διαδραματίσουν πλήρως τον ρόλο τους ως μέλη της ευρωπαϊκής οικογένειας.

Η κατάληξη δεν ήταν αυτή που περίμεναν πολλοί έξι μήνες πριν, όταν έφερνα σε επαφή τον κ. Θάτσι και τον κ. Ντάσιτς στο γραφείο μου στις Βρυξέλλες. Ποτέ τους δεν είχαν συναντηθεί, μολονότι το Βελιγράδι και η Πρίστινα είναι πιο κοντά απ’ ό,τι η Νέα Υόρκη και η Ουάσιγκτον. Εγώ η ίδια κάθε άλλο παρά αισιόδοξη ήμουν, αισθανόμουν όμως ότι έπρεπε να γίνει κάποια προσπάθεια.

Το απόγευμα της 19ης Οκτωβρίου μπήκαν στο γραφείο μου, στον έκτο όροφο των εγκαταστάσεων της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης που εγκαινιάστηκαν πρόσφατα. Φυσικώ τω λόγω ήταν νευρικοί. Κανένας τους δεν ήταν βέβαιος για τον τρόπο που θα γινόταν δεκτή η συνάντηση στις πατρίδες τους. Οταν ο φωτογράφος μας τους έβγαλε μια φωτογραφία μαζί, την πήρα από τη μηχανή του και την κράτησα ώσπου οι δύο Πρωθυπουργοί να πάψουν να έχουν ενδοιασμούς για τη δημοσίευσή της.

Αποστολή τους ήταν να βρουν τρόπο να βοηθήσουν την ίδια ομάδα ανθρώπων: δεκάδες χιλιάδες Σέρβους του Κοσσυφοπεδίου που ζουν στο βόρειο τμήμα του. Πολλά έχουν γραφτεί για το ιστορικό της διένεξης αυτής. Το ζήτημα ήταν πώς να τερματιστεί.

Η πρώτη συνάντηση στο γραφείο μου κράτησε μόλις μία ώρα. Ο σκοπός της ήταν απλός: όχι να διευθετηθούν διαφορές αλλά να εξεταστεί μήπως είχε έρθει ο καιρός για εντατικό διάλογο. Εκρινα ότι είχε έρθει. Και, πράγμα ακόμη σπουδαιότερο, έτσι έκριναν κι εκείνοι.

Ακολούθησαν άλλες εννέα συναντήσεις, ενίοτε μακρές – μέχρι και 14 ώρες -, συχνά αναλυτικές και άλλοτε τεταμένες. Από καιρού εις καιρόν προσκαλούσα τους αντιπροέδρους των κυβερνήσεων, αλλά και άλλα στελέχη από τις δύο πλευρές συμμετείχαν στις συνομιλίες. Ηξερα ότι δεν θα έφτανε να βάλω τους δύο Πρωθυπουργούς να υπογράψουν ένα χαρτί. Μια τέτοια συμφωνία θα παγιωνόταν μόνο αν την αποδέχονταν ευρείς συνασπισμοί και στη Σερβία και στο Κοσσυφοπέδιο.

Στο τέλος και οι δύο πλευρές βρήκαν κοινό πεδίο συνεννόησης στο επίπεδο της αυτονομίας που θα πρέπει να απολαύουν οι Σέρβοι του Κοσσυφοπεδίου. Και στο Βελιγράδι και στην Πρίστινα η συμφωνία τους χαιρετίστηκε από όλο το πολιτικό φάσμα. Προφανώς η πορεία από εδώ και πέρα δεν θα είναι εντελώς απρόσκοπτη. Πάντως πιστεύω ότι υπάρχει δυνατότητα να στοχαστούμε πάνω στα τέσσερα μεγάλα διδάγματα που αποκομίσαμε κατά τους έξι τελευταίους μήνες.

1Η γενναία ανάληψη ευθυνών ήταν ζωτική για την επίτευξη μόνιμης αλλαγής. Σε όλο τον κόσμο πολιτική σημαίνει εκμετάλλευση διαχωριστικών γραμμών και ανάδειξη διαφορών. Αίτημα της ειρηνευτικής διαδικασίας είναι να αναζητείται κοινό πεδίο συνεννόησης και να σχεδιάζεται κοινό μέλλον. Τους περασμένους έξι μήνες είδα ανθρώπους από το Βελιγράδι και την Πρίστινα να εξελίσσονται από πολιτικούς σε ειρηνοποιούς. Γνώριζαν ότι αναλάμβαναν κινδύνους αλλά, προς τιμήν τους, αυτό δεν τους τρόμαζε.

2Στη σημερινή Ευρώπη – και μάλιστα σε μεγάλο μέρος του σημερινού κόσμου – επικρατεί αταξία. Εχουμε πολλαπλές ταυτότητες που δεν είναι εύκολο να ταιριάξουν στις απλές αντιλήψεις του 19ου αιώνα περί έθνους-κράτους. Μια από τις μεγάλες προκλήσεις αρκετών σημερινών διενέξεων είναι η συνειδητοποίηση αυτής της αταξίας, ώστε άνθρωποι με διαφορετικές ταυτότητες να μπορούν να βρίσκουν τρόπους να μοιραστούν τον ίδιο χώρο με πνεύμα αμοιβαίου σεβασμού. Τότε μόνο υπάρχει ελπίδα να κερδίσουμε το πραγματικό έπαθλο: την πανηγυρική αναγνώριση της περιφανούς μας ετερότητας.

3Η Ευρωπαϊκή Ενωση μπορεί να αλλάξει πολλά πράγματα. Είναι το μεγάλο πείραμα της πολυμορφίας προς όφελος όλων μας. Ναι, έχει τις αδυναμίες της. Αντιμετωπίζει σήμερα σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Γενικά όμως λειτουργεί. Γι’ αυτό άλλωστε οι λαοί της Ανατολικής Ευρώπης θέλησαν να προσχωρήσουν σε αυτήν μόλις ελευθερώθηκαν από τη σοβιετική κυριαρχία. Τώρα θέλουν να προσχωρήσουν η Σερβία και το Κοσσυφοπέδιο. Ελπίζω η συμφωνία της περασμένης εβδομάδας να έβαλε σε κίνηση τη διαδικασία που θα τους δώσει τη δυνατότητα να το πράξουν.

4Η σκληρή ισχύς – οικονομική και ενίοτε στρατιωτική πυγμή – έχει έναν καθιερωμένο ρόλο· η ήπια όμως ισχύς καλείται να διαδραματίσει και αυτή σημαντικό ρόλο. Η ΕΕ συνεχίζει να ελκύει νέα μέλη όχι μόνο γιατί στηρίζει το εμπόριο, την απασχόληση και τις επενδύσεις αλλά και γιατί προασπίζει αξίες όπως η ελευθερία και η δημοκρατία που εμπνέουν τους ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο. Η σκληρή ισχύς προσφεύγει κατ’ ανάγκην στον υπολογισμό· η ήπια εξουσία επιβραβεύει τον οραματισμό. Ερχόμενοι στο γραφείο μου ο Ιβιτσα Ντάσιτς και ο Χασίμ Θάτσι έδειξαν ότι είχαν το θάρρος να οραματιστούν καλύτερο μέλλον για τους λαούς τους.

Εδώ λοιπόν έγκειται η ελπίδα μου. (Τονίζω τη λέξη «ελπίδα»: ακόμη δεν πρόκειται για βεβαιότητα). Τα περασμένα εκατό χρόνια τα Δυτικά Βαλκάνια ήταν γνωστά ως λίκνο πολέμων. Από τώρα και στο εξής ίσως γίνουν γνωστά ως λίκνο ειρήνης.

* Η Κάθριν Αστον είναι ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το άρθρο αυτό έχει δοθεί για δημοσίευση στην Ελλάδα ειδικά από «ΤΑ ΝΕΑ»