«Ξαναζεί» ο Ελληνας που ανακάλυψε τον Πικάσο

Χωράει η Ιστορία της Τέχνης του 20ού αιώνα σε ένα τετράδιο; Ολόκληρο το έργο του Πάμπλο Πικάσο μήπως; Αν το «Τετράδιο» βρίσκεται στα χέρια ενός από τους κορυφαίους ιστορικούς τέχνης του 20ού αιώνα που όχι μόνο κατάφερε να ξεχωρίσει τους πρωτοπόρους της εποχής του αλλά και να γράψει ο ίδιος Ιστορία μέσα από τις καινοτόμους και διεθνούς κύρους εκδόσεις του, τότε όλα μπορούν να συμβούν.

Οδός Ντραγκόν, αριθμός 14. Στην καρδιά του Σεν Ζερμέν ντε Πρε στο Παρίσι. Εκεί χτυπούσε για περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες η καρδιά της πρωτοποριακής τέχνης του 20ού αιώνα. Δύσκολα θα βρείτε καλλιτέχνη που άφησε δυναμικά το στίγμα του στη διεθνή εικαστική σκηνή και να μην πέρασε από εκεί: από τον Πικάσο και τον Μιρό, τον Ματίς, τον Μπρακ, τον Λεζέ, τον Τζιακομέτι, τον Αρπ και τον Καντίνσκι, χωρίς να απουσιάζουν και προσωπικότητες της αρχιτεκτονικής, όπως ο Λε Κορμπιζιέ, ή της λογοτεχνίας, όπως ο Ελιάρ. Εκεί βρισκόταν η έδρα του ιστορικού περιοδικού «Τετράδια  Τέχνης» (Cahiers d’ Art) και του ομώνυμου εκδοτικού οίκου που ο Κεφαλονίτης Κριστιάν Ζερβός ίδρυσε το 1926 και δίπλα η γκαλερί που διατηρούσε η σύζυγός του Ιβόν Μαριόν.

O Κριστιάν Ζερβός έγινε γνωστός στους περισσότερους από τους 33 τόμους που εξέδωσε με το σύνολο της εικαστικής δημιουργίας του Πάμπλο Πικάσο, έργο που περιλαμβάνει περισσότερους από 16.000 πίνακες και σχέδια του καλλιτέχνη και το οποίο ολοκληρώθηκε οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο του εκδότη (ο τελευταίος τόμος εκδόθηκε το 1978). Οπως επίσης και από τα 97 τεύχη των «Τετραδίων Τέχνης» και τις 50 μονογραφίες που εξέδωσε από το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου και του Μαν Ρέι έως την τέχνη της Αφρικής και της Μεσοποταμίας, χωρίς να ξεχνά τους συμπατριώτες του, όπως τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα.

Λιγότεροι όμως είναι εκείνοι που γνωρίζουν πως είναι εκείνος – στο όνομα του οποίου η Γαλλία έχει αφιερώσει ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης – που ανέδειξε την κυκλαδική τέχνη ως αναπόσπαστο κομμάτι του ελληνικού πολιτισμού. Οτι ο προοδευτικών αντιλήψεων διανοούμενος το 1936 έσωσε έργα της ισπανικής πρωτοπορίας από τα χέρια του καθεστώτος του Φράνκο. Οτι την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ανέστειλε την εκδοτική του δράση και οι εγκαταστάσεις του αποτέλεσαν την έδρα του γαλλικού αντιστασιακού Τύπου. Και ότι ήταν μεταξύ εκείνων που πρωτοστάτησαν ώστε να συγκεντρωθούν τα 46 έργα τέχνης με σπουδαίες υπογραφές – ανάμεσά τους και ο πίνακας του Πικάσο που εκλάπη από την Εθνική Πινακοθήκη – και να σταλούν στη χώρα μας ως φόρος τιμής στους  Ελληνες που αντιστάθηκαν γενναία κατά των Γερμανών.

Η αναβίωση ενός πολιτιστικού θεσμού

Και ύστερα από όλα αυτά; Σιωπή, η οποία κράτησε περισσότερο από μισό αιώνα, όσο και η διακοπή της κυκλοφορίας των περίφημων «Τετραδίων» του. Ωσπου μια ημέρα, εντελώς τυχαία, πέρασε έξω από το κτίριο της οδού Ντραγκόν 14 ο σουηδός φιλότεχνος που ζει στην Ελβετία, ο Στάφαν Αρενμπεργκ, ο οποίος μικρός διάβαζε τα «Τετράδια» όταν ο πατέρας του τα πήγαινε στο σπίτι. Στους ανθρώπους της τέχνης το όνομά του μπορεί να μη λέει πολλά – αν και προέρχεται από οικογένεια συλλεκτών -, οι κινηματογραφόφιλοι όμως θα τον έχουν ακούσει καθώς είναι παραγωγός ταινιών, όπως το «Ησυχος Αμερικανός» και το «Μια αγάπη για το καλοκαίρι».

Ισως για αυτό η αναβίωση του περίφημου εκδοτικού οίκου και της γκαλερί να μοιάζει με κινηματογραφική ταινία.

«Για μένα τα “Τετράδια Τέχνης” ήταν ένα μύθος, μία από τις ωραιότερες στιγμές της Ιστορίας της Τέχνης του περασμένου αιώνα!» λέει ο Στάφαν Αρενμπεργκ που αγόρασε – έναντι αγνώστου ποσού – τον εκδοτικό οίκο που βρισκόταν σε χειμερία νάρκη. «Είχα περάσει εκατοντάδες φορές έξω από την έδρα του οίκου αλλά δεν ήξερα καν ότι εξακολουθούσε να υπάρχει. Και ξαφνικά μία ημέρα πρόσεξα την επιγραφή και ενθουσιάστηκα. Οταν μπήκα μέσα ο χώρος θύμιζε περισσότερο παλαιοβιβλιοπωλείο. Ζήτησα να δω τον ιδιοκτήτη. Ενας νεαρός που βρισκόταν στον χώρο μού είπε ότι ανήκε στον αδελφό του και η επόμενη αυθόρμητη ερώτηση ήταν αν είχε την πρόθεση να πουλήσει την επιχείρηση. Δύο ημέρες αργότερα συναντηθήκαμε και η συμφωνία είχε κλείσει».

Το επόμενο βήμα του ήταν να βάλει τη μηχανή μπροστά. Να επανκυκλοφορήσει το θρυλικό περιοδικό, να αρχίσει την έρευνα για μονογραφίες και να ξαναστήσει την γκαλερί. Υστερα από δύο χρόνια προετοιμασίας και ανακαίνισης του χώρου, τον Οκτώβριο το πρώτο τεύχος της νέας περιόδου των «Τετραδίων Τέχνης» ήταν γεγονός.

Κυκλοφόρησε στην αγγλική και στη γαλλική γλώσσα με έργα – μεταξύ των άλλων – του αμερικανού μινιμαλιστή Ελσγουορθ Κίλι, της Βρετανο-αμερικανίδας Σάρα Μόρις και του πολυβραβευμένου βραζιλιάνου αρχιτέκτονα Οσκαρ Νιμάγιερ. Ακολουθώντας δε την παράδοση των «Τετραδίων» του Ζερβού που ήθελε τα εικαστικά κείμενα να πλαισιώνονται και από άλλα με σπουδαίες υπογραφές, όπως του Ερνεστ Χέμινγουεϊ και του Σάμιουελ Μπέκετ, ο εκδότης και οι συνεργάτες του – ο πρώην διευθυντής της Αρτ Μπάζελ, της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής φουάρ που γίνεται στη Βασιλεία της Ελβετίας Σάμιουελ Κέλερ και ο διευθυντής των διεθνών πρότζεκτ της βρετανικής γκαλερί Σερπεντάιν – φιλοξένησαν άρθρα και συνεντεύξεις προσωπικοτήτων, όπως του ιάπωνα αρχιτέκτονα Ταντάο Αντο.

Η προσπάθεια όμως δεν σταματά με την επανακυκλοφορία του περιοδικού. Ο νέος εκδότης ήδη έχει ετοιμάσει τη βιογραφία του Αμερικανού Αλεξάντερ Κάλντερ μέσα από 300 φωτογραφίες – αρκετές εκ των οποίων ανέκδοτες -, του Χέρμπερτ Μάτερ που παρουσιάζουν τον αμερικανό καλλιτέχνη ως γλύπτη, ζωγράφο, δημιουργό κοσμημάτων, εφευρέτη παιχνιδιών, αλλά και στιγμιότυπα από την οικογενειακή του ζωή. Η έκδοση συνοδεύεται από έκθεση 30 άγνωστων έργων του μαθητή τού Μιρό.

Η αναβίωση των «Τετραδίων Τέχνης» μπορεί να αποτελεί σπουδαία είδηση για όσους αγαπούν την τέχνη. Επιχειρηματικά όμως τι ελπίδες έχει, σε μια εποχή μάλιστα που η ζήτηση των έντυπων εκδόσεων πέφτει διαρκώς;

«Πουλάμε περίπου 100 αντίτυπα του εντύπου ανά μήνα» λέει ο εκδότης, ο οποίος διευκρινίζει ότι έχει εστιάσει στην ποιότητα παρά το γεγονός ότι το περιοδικό δεν έχει διαφημίσεις. Και το βιβλίο εκτιμάται ότι πάει καλά καθώς ήδη 100 αντίτυπα έχουν πωληθεί και υπάρχουν παραγγελίες και για τη συλλεκτική του εκδοχή (σε χειροποίητο αλουμινένιο κουτί με έξι αριθμημένες φωτογραφίες σε ειδική εκτύπωση και υπογεγραμμένες από τον γιο του φωτογράφου και τον εγγονό του εικαστικού) που κοστίζει 2.000 ευρώ.

Οσο για το επόμενο βήμα; Ώς το τέλος του χρόνου προγραμματίζεται να επανακυκλοφορήσει – και στα αγγλικά – και τους 33 τόμους που αποτελούν τον πλήρη κατάλογο του έργου του Πάμπλο Πικάσο από το 1895 έως το 1972.