[Τρίτη άποψη] Το ευρώ και η δημοκρατία

Σε ένα ενδιαφέρον άρθρο του με αφορμή τις ιταλικές εκλογές («Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», 28 Φεβρουαρίου), ο καθηγητής Mαρκ Μαζάουερ γράφει ότι «η Ευρώπη ίσως φτάνει μπροστά σε μια οδυνηρή επιλογή: ή να εγκαταλείψει το ευρώ ή να το κρατήσει αλλά να δει την πολιτική κρίση να ξεφεύγει από κάθε έλεγχο», με θύμα τη δημοκρατία. Η άποψη αυτή, ότι δηλαδή ενιαίο νόμισμα και δημοκρατία δεν μπορούν να συνυπάρξουν, αρχίζει να κερδίζει έδαφος μετά τα πρόσφατα εκλογικά αποτελέσματα σε Ελλάδα (άνοδος Χρυσής Αυγής κ.λπ.) και Ιταλία (άνοδος λαϊκιστικών δυνάμεων: Μπερλουσκόνι, Γκρίλο) με την αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης.

Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Ευθύνεται πράγματι το ευρώ για τις πολιτικές που τροφοδοτούν την οικονομική, κοινωνική και τελικά την πολιτική κρίση θέτοντας σε κίνδυνο τη δημοκρατική διαδικασία; Και αποτελεί η εγκατάλειψη του ευρώ τη λύση για την έξοδο από την κρίση και τη σωτηρία της ευρωπαϊκής δημοκρατίας;  

Ας υποθέσουμε ότι το ευρώ καταργείται, ότι διαλύονται δηλαδή η ευρωζώνη και η ΟΝΕ. Τι μπορεί να συνεπάγεται αυτό για την Ευρώπη; Φοβάμαι ότι τα πράγματα  δεν είναι τόσο απλά όσο θέλουν να τα βλέπουν οι οπαδοί της προσέγγισης αυτής, συμπεριλαμβανομένου του κ. Μαζάουερ. Αυτή τη στιγμή, εγκατάλειψη του ευρώ και διάλυση της ευρωζώνης θα σήμαιναν σχεδόν με βεβαιότητα τη διάλυση και της ίδιας της ΕΕ. Είναι εξαιρετικά δύσκολο για την Ενωση να αντέξει τέτοιο σοκ. Θα διαλυθεί. Η διάλυση θα σημάνει την επιστροφή στα εθνικά κράτη. Αποτελεί αυτό την κατάσταση που θα διασφάλιζε την προοπτική της ευρωπαϊκής δημοκρατίας; Πολύ αμφιβάλλω.

Η επιστροφή στα εθνικά κράτη θα σηματοδοτούσε περίπου επιστροφή στην «Ευρώπη των δαιμόνων», στη «σκοτεινή ήπειρο» του παρελθόντος (για να χρησιμοποιήσω τον τίτλο του σημαντικότερου έργου του Μαρκ Μαζάουερ), στην Ευρώπη των ανταγωνισμών, των εθνικισμών, της ξενοφοβίας, του ρατσισμού, ενδεχομένως και των συγκρούσεων αν επικρατήσουν ανάλογες πολιτικές δυνάμεις που τις επιδιώκουν, αντίπαλοι της δημοκρατίας και της «ανοιχτής κοινωνίας». Το πρώτο θύμα αυτής της κατάστασης θα είναι πιθανότατα η ευρωπαϊκή δημοκρατία. Προκαλεί επιεικώς απορία πώς, με τόση άνεση (ίσως και επιπολαιότητα), αναλυτές κυρίως του αγγλοσαξονικού χώρου προτείνουν τέτοιου είδους επιλογές. Κι αν ακόμη υποθέσουμε ότι όλα τα παραπάνω «κακά» δεν θα συμβούν, και πάλι η πρόταση εγκατάλειψης του ευρώ περικλείει τόσες αβεβαιότητες που θα έπρεπε να αποκλείεται ως ορθολογική επιλογή, ιδιαίτερα σε ένα έντονα αλληλοεξαρτώμενο και βαθύτερα παγκοσμιοποιημένο οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον.

Γράφοντας αυτά, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει θέμα σχέσης ανάμεσα στο ευρώ και στην πολιτική κρίση ούτε ότι δεν υπάρχει κρίση δημοκρατίας στην Ευρώπη. Υπάρχει, και μάλιστα μεγάλη. Η πρόκληση επομένως είναι πώς θα καταστήσουμε το ευρώ συμβιβάσιμο με τη δημοκρατική πολιτική διαδικασία και τις αξίες της. Και η απάντηση στην πρόκληση αυτή είναι σαφής και γνωστή στους «παροικούντας την Ιερουσαλήμ» – στις Βρυξέλλες, στο Βερολίνο, στο Παρίσι, στο Ελσίνκι, στο Αμστερνταμ. Το ευρώ δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί σε πολιτικό και οικονομικό κενό, ως έκφραση και σύμβολο της νομισματικής κυριαρχίας και μόνο. Το ευρώ και η ευρωζώνη πρέπει να αποκτήσουν ευρύτερη και βαθύτερη πολιτική και δημοκρατική νομιμοποίηση. Για να γίνει τελικά αυτό, χρειάζεται η νομισματική ένωση να συμπληρωθεί με την οικονομική και την πολιτική ένωση. Στην καρδιά της οικονομικής ένωσης (περιλαμβανομένης και της δημοσιονομικής) δεν μπορεί παρά να υπάρχει ως κεντρικό στοιχείο η «μεταφορά πόρων» από τις ισχυρότερες στις ασθενέστερες χώρες του συστήματος σε μια ευρύτερη λογική αλληλεγγύης και η εγκατάλειψη των σκληρών πολιτικών λιτότητας. Αυτό μπορεί να αποτελεί ανάθεμα τώρα για το Βερολίνο. Αλλά αν η επιλογή είναι η διατήρηση του ευρώ και της ευρωζώνης, αναπόφευκτα θα οδηγηθούμε εκεί.

Στην καρδιά της πολιτικής ένωσης πρέπει να είναι κυρίως δύο στοιχεία: η λήψη των αποφάσεων και η διαμόρφωση πολιτικής από κεντρικούς υπερεθνικούς θεσμούς (και όχι από πρωτεύουσες) και η συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία διαμόρφωσης των πολιτικών μέσω της δημιουργίας των ενδεδειγμένων διαδικασιών. Το μήνυμα της αλλαγής σε επίπεδο Ευρώπης χρειάζεται να σταλεί σύντομα, πάντως πριν από τις ευρωεκλογές του Μαΐου 2014. Γιατί δεν αποκλείεται στις εκλογές αυτές να επαναληφθεί το «ιταλικό σενάριο» σε πανευρωπαϊκή κλίμακα με ολέθριες συνέπειες…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών