[Κιόσκι] Ο γρίφος της ουτοπίας

Είναι κάτι σαν θεότητα των ημερών μας, η απαραίτητη συνθήκη της προόδου μιας κοινωνίας, ένα πανίσχυρο όπλο σε έναν ανταγωνιστικό κόσμο. Κάτι σαν επανάσταση που θα έκανε τον μεγάλο της εχθρό, την ευνοιοκρατία, να βυθιστεί οριστικά στον βάλτο που της αξίζει. Ο αγώνας για την κατάκτησή της δεν σταματά ποτέ, η απουσία της είναι δείγμα καθυστέρησης μιας κοινωνίας, πηγή αδικίας, αιτία έντασης. Η αξιοκρατία είναι, τελικά, ένας από τους πιο σοβαρούς λόγους που έχει κανείς για να αισιοδοξεί για το μέλλον της ανθρωπότητας. Κι όμως, μια βαριά σκιά έχει αρχίσει να πέφτει σε αυτό το φωτεινό τοτέμ της εξέλιξης. Το επισημαίνει ο Economist αφού υπενθυμίσει ότι ο όρος γεννήθηκε με αρνητικό πρόσημο. Εμπνευστής του ήταν ο Μάικλ Γιανγκ, βρετανός κοινωνιολόγος, δραστήριο μέλος του Εργατικού Κόμματος και συγγραφέας του βιβλίου «Η άνοδος της αξιοκρατίας». Στο βιβλίο του, ο Γιανγκ περιγράφει μια δυστοπική κοινωνία όπου η ελίτ δεν ορίζεται πια από την ταξική καταγωγή αλλά από το ταλέντο. Για τα έξυπνα παιδιά δημιουργούνται ειδικά σχολεία, τα οποία τα εφοδιάζουν με προσόντα. Και οι ατάλαντες μάζες; Μα δεν θα μπορούσαν παρά να εξεγερθούν μια μέρα.

ΚΑΙ ΝΑ που οι δυτικές κοινωνίες έχουν αρχίσει να θυμίζουν το εφιαλτικό όραμα του Μάικλ Γιανγκ. Η αριστοκρατία που κάποτε ξόδευε τα χρήματά της «στο κρασί, στις γυναίκες και στη διασκέδαση» έχει αντικατασταθεί από μια ελίτ με καλές σπουδές, τα μέλη της οποίας παντρεύονται μεταξύ τους και επενδύουν τα λεφτά τους στη μόρφωση των παιδιών τους. Ασφαλώς είναι προτιμότερο το χρήμα να κατευθύνεται στο ταλέντο παρά στις διασυνδέσεις. Αλλά όπως επισημαίνει η βίβλος του οικονομικού φιλελευθερισμού, οι έξυπνοι πλούσιοι χτίζουν με αυτόν τον τρόπο τα τείχη μιας νέας περιχαρακωμένης ελίτ, δημιουργούν ένα κλειστό κλαμπ στο οποίο η πρόσβαση είναι σχεδόν απαγορευτική. Είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να οριστεί ως «παράδοξο της αξιοκρατίας». Και υπονομεύει μια άλλη συνθήκη προόδου, εξίσου απαραίτητη για μια κοινωνία: την ισότητα στις ευκαιρίες. Ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, το παράδοξο της αξιοκρατίας διαβρώνει σαν οξύ και τα τελευταία υπολείμματα του αμερικανικού ονείρου. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, το χάσμα στις επιδόσεις ανάμεσα στο πλουσιότερο και το φτωχότερο 10% του μαθητικού πληθυσμού έχει αυξηθεί κατά 40% τα τελευταία 25 χρόνια.

ΠΩΣ ΘΑ φανταζόταν τη δική του ουτοπία ο Μάικλ Γιανγκ; Μάλλον όχι σαν μια ειρηνική κοινωνία όπου η κατάργηση της ιδιοκτησίας και η αποστροφή στην κατανάλωση θα δημιουργούσαν υπνωτικά ευτυχισμένους ανθρώπους. Πιθανότατα θα ήταν ένας συνδυασμός αξιοκρατίας, ίσων ευκαιριών και διαταξικής κινητικότητας. Είναι σαν μια εξίσωση τριών μεταβλητών: δύσκολη στη λύση της, μοιάζει με σπαζοκεφαλιά, θυμίζει έναν γρίφο από εκείνους που μπορεί να λύσει κάποιος χωρίς να το περιμένεις. Πώς το είχε πει ο Νίκολας Νεγκρεπόντε; Ο επόμενος Αϊνστάιν μπορεί να είναι από την Αφρική.