Σε πόλεμο με τους οίκους αξιολόγησης

Το καρτέλ των οίκων αξιολόγησης βάζουν στο στόχαστρο ΗΠΑ και Ευρώπη καθιστώντας πλέον τις Standard & Poor’s, Moody’s και Fitch υπόλογους για λάθη και παραλείψεις που οδήγησαν τόσο στην οικονομική κρίση των ενυπόθηκων δανείων το 2008 όσο και στην ευρωπαϊκή κρίση χρέους. Το ζήτημα έχει ειδική σημασία και για την Ελλάδα, η οποία από τον Δεκέμβριο 2009 έως και τον Μάρτιο 2012 σφυροκοπήθηκε με διαδοχικές υποβαθμίσεις από τους οίκους, με αποτέλεσμα τα ελληνικά ομόλογα να χαρακτηριστούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο σκουπίδια (junk) και οι ελληνικές τράπεζες να απομονωθούν από τις διεθνείς αγορές χρήματος, κάτι που οδήγησε στην αποστράγγιση της ρευστότητας από την πραγματική οικονομία.

Νέο νομοθετικό πλαίσιο που προωθούν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προβλέπει τον αυστηρό έλεγχο των αποφάσεων των οίκων αξιολόγησης και δίνει τη δυνατότητα σε επενδυτές και σε εκδότες χρεογράφων να καταθέτουν από τα μέσα του 2013 αγωγές κατά των οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησης όταν αυτοί εκ προθέσεως ή από αμέλεια παραβαίνουν συγκεκριμένους κανόνες. Ουσιαστικά το ευρωπαϊκό πλαίσιο εναρμονίζεται με τις διατάξεις του αμερικανικού νόμου Dodd Frank για τις χρηματοοικονομικές αγορές, που αναφέρεται στα περί της αστικής ευθύνης των οίκων αξιολόγησης. Στις διατάξεις του  νόμου Dodd Frank, που ψηφίστηκε από το Αμερικανικό Κογκρέσο τον Ιούλιο 2010, στηρίζεται και η αγωγή ύψους 5 δισ. δολαρίων που κατέθεσε προ ημερών το αμερικανικό Δημόσιο (16 πολιτείες) κατά της McGraw-Hill μητρικής της Standard & Poor’s, για τις υψηλές αξιολογήσεις που παρείχε το 2007 ο οίκος αξιολόγησης σε τοξικά ενυπόθηκα δάνεια, με αποτέλεσμα να ζημιωθούν τράπεζες, ιδιώτες επενδυτές αλλά και πολλά κράτη.

Στην περίπτωση της Standard & Poor’s οι παραλείψεις αξιολόγησης για εκατοντάδες χρεόγραφα αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων που συνδέονταν με τοξικές υποθήκες θεωρείται ότι είναι καλά τεκμηριωμένες εκ μέρους του αμερικανικού Δημοσίου. Μπορεί η Standard & Poor’s να υποστηρίζει ότι η υπόθεση στερείται νομικής ή ουσιαστικής βάσης (πρόκειται για την πρώτη φορά που υποβάλλεται τέτοιου είδους αγωγή), ωστόσο εάν τελικά αποδειχθεί ότι όντως ο οίκος είχε διαπράξει παραβάσεις, η McGraw-Hill θα κληθεί να πληρώσει πρόστιμα 5 δισ. δολαρίων, κάτι που, σύμφωνα με αναλυτές, ισοδυναμεί με αναστολή λειτουργίας. Παράλληλα, καθώς η βάση του αγγλικού Δικαίου δεν στηρίζεται στην εξουσία του νομοθέτη αλλά στη νομολογία, μια καταδικαστική απόφαση θα άνοιγε στις ΗΠΑ τον ασκό του Αιόλου για μαζικές αγωγές κατά των οίκων αξιολόγησης. Αυτές θα κατευθύνονταν και κατά των Moody’s και Fitch που, σύμφωνα με πολλούς παρατηρητές των αμερικανικών πραγμάτων, βαρύνονται αντίστοιχα για τα τοξικά επενδυτικά προϊόντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι το μεγαλύτερο πρόστιμο σχετικά με τα τοξικά ενυπόθηκα δάνεια είχε επιβληθεί το 2010 στην Goldman Sachs και ανερχόταν σε 550 εκατ. δολάρια.

Οι ευρωπαϊκές Αρχές παρατηρούν με προσοχή και ενδιαφέρον τις εξελίξεις στις ΗΠΑ, καθώς η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για το καθεστώς λειτουργίας των οίκων αξιολόγησης ανοίγει τον δρόμο για μαζικές αγωγές και από ευρωπαίους επενδυτές. Μιλώντας στα «ΝΕΑ» ο Στεφάν ντε Ρινκ, εκπρόσωπος του επιτρόπου Εσωτερικής Αγοράς και Υπηρεσιών Μισέλ Μπαρνιέ, ξεκαθαρίζει ότι μέχρι σήμερα η παραβίαση των κανόνων από τους οίκους αξιολόγησης θα μπορούσε να οδηγήσει ενδεχομένως σε κυρώσεις από την Ευρωπαϊκή Αρχή Κινητών Αξιών και Αγορών (ESMA). Η ESMA, εφόσον κρινόταν σκόπιμο, θα μπορούσε να επιβάλει πρόστιμα ή να ανακαλέσει την άδεια των εν λόγω οργανισμών, αλλά όχι να εγείρει αξιώσεις για αστική ευθύνη. Η αστική ευθύνη θα μπορούσε να αναζητηθεί σε επίπεδο εθνικού Δικαίου, αλλά και πάλι σε ελάχιστες περιπτώσεις, καθώς σπάνια υπάρχει συμβατική σχέση μεταξύ ενός επενδυτή και ενός οργανισμού αξιολόγησης. Σύμφωνα με τον Ντε Ρινκ, αυτός ο περιορισμός δεν επέτρεπε έως και σήμερα να ασκήσει κάποιος αγωγή εναντίον ενός οίκου και για τον σκοπό αυτόν θεσπίστηκε και εγκρίθηκε ένα νέο ευρωπαϊκό καθεστώς αστικής ευθύνης που θα ενεργοποιηθεί εντός του 2013.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιστεύει ότι οι αξιολογήσεις δεν είναι απλές γνώμες, αλλά έχουν σημαντικές συνέπειες. Ως εκ τούτου οι οργανισμοί αξιολόγησης θα πρέπει να λειτουργούν με υπευθυνότητα. Για τον σκοπό αυτό, οι νέοι κανόνες που θα τεθούν σε ισχύ τους επόμενους μήνες προβλέπουν καθεστώς αστικής ευθύνης για τους οργανισμούς αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας, το οποίο επιτρέπει να εγείρονται αστικές αξιώσεις τόσο από επενδυτές όσο και από εκδότες. Μόλις οι νέοι κανόνες τεθούν σε ισχύ οι επενδυτές και οι εκδότες θα είναι σε θέση να καταθέσουν αγωγή κατά κάποιου οίκου που είτε από πρόθεση είτε από βαριά αμέλεια παραβαίνει τις υποχρεώσεις διαφάνειας, συγκρούσεων συμφερόντων και ποιότητας των αξιολογήσεων που ορίζονται από τον νέο κανονισμό. «Η Επιτροπή πιστεύει πως το νέο καθεστώς θα εξασφαλίσει ότι οι οίκοι αξιολόγησης θα ενεργούν πιο υπεύθυνα, δεδομένου ότι θα θεωρούνται πλέον υπεύθυνοι από τους επενδυτές. Οι κανόνες θα τεθούν σε ισχύ κατά πάσα πιθανότητα έως το τέλος του δεύτερου τριμήνου του 2013», τόνισε στα «ΝΕΑ» εκπρόσωπος του Μισέλ Μπαρνιέ.

Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι το νέο πλαίσιο σε ΗΠΑ και ΕΕ θα περιορίσει τον αντίκτυπο των αποφάσεων των οίκων αξιολόγησης στις αγορές και θα ρυθμίσει ένα από τα παλαιότερα ολιγοπώλια στον χρηματοοικονομικό κλάδο. Ετσι, ο ανταγωνισμός μεταξύ των οίκων θα ενταθεί σε ποιοτικά πλαίσια και θα εκλείψουν οι «εκπτώσεις» και η «άγρα» πελατών που οδήγησαν στα τοξικά επενδυτικά προϊόντα. Την περίοδο πριν από την κρίση στις ΗΠΑ οι εκδότες κινητών αξιών (ομολόγων) απευθύνονταν ξεχωριστά σε Standard & Poor’s, Moody’s και Fitch αναζητώντας την καλύτερη αξιολόγηση για  το προϊόν τους.

Φυσικό ήταν ο εκδότης τίτλων να επιλέγει τον οίκο που έδινε τις πιο ευνοϊκές βαθμολογίες. Εάν αναλογιστεί κανείς ότι οι οίκοι χρεώνουν τους εκδότες από 1.500 έως και 3 εκατ. δολάρια ανά αξιολόγηση αντιλαμβάνεται εύκολα το πώς προέκυψαν χιλιάδες τοξικοί τίτλοι να αξιολογούνται ως πρώτης διαβάθμισης.