[Διαστάσεις] Η ιδέα της καταστροφής

Ο Μπράντον, ο ήρωας της ταινίας «Shame», είναι ένας επιτυχημένος τριαντάρης επιχειρηματίας που ζει στη Νέα Υόρκη και δεν μπορεί να διαχειριστεί την ερωτική του ζωή. Ουσιαστικά, ζει σ’ έναν εικονικό κόσμο και δεν καταλαβαίνει τίποτε από αυτά που γίνονται γύρω του. Πηγαίνει με διάφορες γυναίκες που συναντά από αγγελίες αλλά δεν μπορεί να κάνει έρωτα με τη μοναδική γυναίκα που θέλει πραγματικά. Φίλους δεν έχει. Οποιαδήποτε αλλαγή, οποιαδήποτε καινοτομία, την αντιμετωπίζει ως απειλή. Οταν πιάνει την αδελφή του να κάνει έρωτα στο διαμέρισμά του με το αφεντικό του, αποσυντονίζεται. Και όταν βεβαιώνεται ότι η Σίσυ επιβιώνει από μια απόπειρα να δώσει τέλος στη ζωή της, ξεσπά σε λυγμούς κάτω από τη βροχή. Είναι ένας άνθρωπος χωρίς κόσμο. Δεν πιστεύει στην πρόοδο, παρά μόνο στην καταστροφή.

Το ίδιο συμβαίνει με ορισμένες κοινωνίες. Η ιδέα της καταστροφής διεισδύει στις κοινωνίες που είναι κουρασμένες με τον εαυτό τους λέει στη «Λιμπερασιόν» ο γάλλος φιλόσοφος Μικαέλ Φεσέλ, που το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Μετά το τέλος του κόσμου» μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Seuil. Οι αιτίες είναι πολλές: οικονομική κρίση, εξάντληση του αναπτυξιακού μοντέλου, απώλεια οποιουδήποτε επαναστατικού αισθήματος, αποπολιτικοποίηση. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι το τέλος του κόσμου είναι μια κατ’ εξοχήν δυτική σύλληψη, προϊόν ενός συγκεκριμένου ευρωπαϊκού ψυχισμού: η εντύπωση ότι πέρασε η σειρά μας στην παγκόσμια ιστορία, προσπαθήσαμε να αλλάξουμε τον κόσμο και αποτύχαμε (κομμουνισμός, ναζισμός). Στο Μεξικό, που γνωρίζει μια ανάπτυξη 4%, αυτό το συναίσθημα δεν υπάρχει.

Το τέλος του κόσμου με την έννοια της Αποκάλυψης – τονίζει ο Φεσέλ – εμφανίζεται στην εβραϊκή παράδοση, και στη συνέχεια στον 1ο αιώνα του χριστιανισμού. Για να θριαμβεύσει ο Θεός, πρέπει να υποχωρήσει ο κόσμος. Υπάρχει εδώ μια αίσθηση λύτρωσης που απουσιάζει από την Αποκάλυψη όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Είναι αρκετό να δούμε τις φωτογραφίες από την 11η Σεπτεμβρίου ή τη Φουκουσίμα: είναι εικόνες από έναν κόσμο χωρίς αύριο. Στο αύριο δεν πιστεύει ούτε ο άνθρωπος που έχει χάσει τη δουλειά του ούτε ο χρηματιστής που αφιερώνει όλη του την ενέργεια στο σήμερα, στο εφήμερο. Ο Χίτλερ έλεγε πως «ίσως να χάσουμε, αλλά θα παρασύρουμε όλο τον κόσμο στην καταστροφή». Ο Ναπολέων, αντίθετα, αναζητούσε τη δόξα, άρα να ενταχθεί στην ιστορία που θα ακολουθούσε. Είναι παρήγορο να ξέρεις ότι ο κόσμος είναι πιο παλιός από σένα και ότι θα επιβιώσει ύστερα από σένα. Διατηρείς έτσι μια σωτήρια απόσταση από το παρόν.

Αυτό που απαιτείται σήμερα, καταλήγει ο γάλλος φιλόσοφος, είναι να συμφιλιωθεί η οικονομική και κοινωνική αισιοδοξία με την απαίτηση της ελευθερίας. Πρωτοβουλίες σ’ αυτή την κατεύθυνση υπάρχουν. Αλλά προς το παρόν μόνο σε τοπικό επίπεδο. Και μακριά από την Ευρώπη.