[Τρίτη άποψη] Προς πολιτική ομοσπονδία

Το πρώτο δεκαπενθήμερο του Σεπτεμβρίου θα είναι καθοριστικό για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Θα λάβουν χώρα, σχεδόν θα συμπέσουν, η απόφανση του γερμανικού Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου για τη συνταγματικότητα του Μόνιμου Μηχανισμού Στήριξης (που θα ανοίξει τον δρόμο για υιοθέτηση από τη Γερμανία του Δημοσιονομικού Συμφώνου και για αύξηση έτοιμων χρημάτων για «διασώσεις»), οι εκλογές στην Ολλανδία (δοκιμασία ορίων αντιευρωπαϊσμού σε μια κατ’ εξοχήν ευρωπαϊκή χώρα), η δημοσιοποίηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή του αναλυτικού σχεδίου για την «τραπεζική ένωση», ενώ λίγο αργότερα θα κριθεί και η συνέχιση της παροχής υποστήριξης στην Ελλάδα (ανάχωμα στην αβεβαιότητα για την τύχη της ευρωζώνης).

Πλέον είναι σαφές: υπό την πίεση της κρίσης και με χωνεμένη την αποτυχία (στην καλύτερη περίπτωση, την επικίνδυνη ατέλεια) των λύσεων και κυρίως της φιλοσοφίας βάσει των οποίων η Ενωση έχει έως σήμερα κινηθεί για την αντιμετώπισή της, οι αποφασίζοντες στην Ευρώπη έχουν συμφωνήσει μάλλον οριστικά ότι χρειάζεται ένα ουσιαστικό άλμα προς τη βαθύτερη πολιτική ενοποίηση. Με τα εγγενή στοιχεία κάθε τέτοιου διαβήματος: δημιουργία υπερεθνικών δομών, κέντρων αποφάσεων και διαδικασιών, από τη μια, περαιτέρω απώλεια εθνικής κυριαρχίας και επιρροής της διακυβερνητικής μεθόδου (όπου το κάθε κράτος-μέλος διαπραγματεύεται πρώτα για τα δικά του συμφέροντα), από την άλλη. Από όλα τα επικείμενα βήματα, δύο είναι ασφαλώς αυτά με το εμφανέστερο ομοσπονδιακό πρόσημο: η «τραπεζική ένωση» και η νέα «πολιτική συνθήκη» που ετοιμάζεται να προτείνει, αν οι συνθήκες της το επιτρέψουν, η κυρία Μέρκελ. Η πρώτη (κατ’ αρχάς προοριζόμενη για τους 17 της ευρωζώνης, αλλά πιθανώς ανοιχτή σε προσχωρήσεις και άλλων χωρών της ΕΕ) θα μεταθέτει στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα την καθημερινή εποπτεία όχι εν γένει του τραπεζικού συστήματος αλλά καθεμίας των τραπεζών που δραστηριοποιούνται στην Ευρώπη και θα εγγυάται την τήρηση κοινών ρυθμιστικών και ελεγκτικών κανόνων. Από ό,τι γνωρίζουμε μέχρι στιγμής για το ευρύτερο σχέδιο της γερμανίδας Καγκελαρίου, θα τεθούν επί τάπητος ένας πραγματικά κοινός, ως προς τις παραμέτρους και τους στόχους του, προϋπολογισμός, μια ανακατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των αποφασιστικών οργάνων, μια ενίσχυση αρμοδιοτήτων και δυνατοτήτων δράσης της ΕΚΤ και μια εν τοις πράγμασι υλοποίηση της «οικονομικής διακυβέρνησης» με πολιτικά μέσα – όλα βήματα προς συγκέντρωση των αποφάσεων στο ενωσιακό επίπεδο. Μένει να φανεί πώς θα προταθεί να υλοποιηθεί θεσμικά η νέα συνθήκη σε σχέση αφενός με το Δημοσιονομικό Σύμφωνο (που δεν αποτελεί μέρος των ευρωπαϊκών συνθηκών, αλλά που πολλά στοιχεία του έχουν σχέση με τις προτεινόμενες αλλαγές) και αφετέρου με την εξαιρετικά δύσκολη σε τέτοιους καιρούς επικύρωση από τα κράτη-μέλη.

Κατά τη γνώμη μου αυτές οι θετικές εξελίξεις, για να αποτελέσουν βήμα πραγματικής προόδου, θα πρέπει, πέρα και πάνω από τις τεχνικές λεπτομέρειες, να υπηρετούν ένα πολιτικό σχέδιο που θα κινείται γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες: ουσιαστική ρύθμιση και έλεγχος της λεγόμενης ελεύθερης οικονομίας, χωρίς ασφυξία της υγιούς οικονομικής δραστηριότητας• αλληλεγγύη μεταξύ των μελών, επειδή το επιθυμούν και όχι επειδή αναγκάζονται (όχι τιμωρητική «βοήθεια»)• κατανομή ευθυνών και αρμοδιοτήτων καθ’ υπέρβαση της έννοιας της εθνικής κυριαρχίας, άρα και ως αντίβαρο στους λογής εθνικισμούς (που σήμερα βρίσκονται σε πανευρωπαϊκή έξαρση)• μοίρασμα της όλης διαδικασίας με τους πολίτες, κάτι που, ιδίως υπό τις παρούσες συνθήκες, απαιτεί μια θεμελιώδη ενοποιητική χειρονομία, τύπου Συντακτικής Συνέλευσης, πανευρωπαϊκού δημοψηφίσματος ή άλλου είδους διαβούλευσης με έννομες συνέπειες (θυμίζω ότι, υπό τη Συνθήκη της Λισαβώνας, όλες αυτές τις πρωτοβουλίες μπορούν να τις ζητήσουν και οι ίδιοι οι πολίτες συγκεντρώνοντας ένα εκατομμύριο υπογραφές).

Μόνο τότε, η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία θα μπορεί να πάρει τη μόνη μορφή που είναι δυνατό να πάρει – μια ομοσπονδία πολιτικής δράσης και όχι ένα ομοσπονδιακό κρατικό μόρφωμα – και, κυρίως, μόνο τότε θα έχει νόημα που θα ξεπερνά την άσκηση επί χάρτου.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς

www.botopoulos.gr