Ο γερμανός συνθέτης από την… Αρτα

16 Αυγούστου 1943. Με το πρώτο φως της αυγής, εκατόν είκοσι γερμανοί στρατιώτες περικυκλώνουν το Κομμένο Αρτας, στις όχθες του ποταμού Αραχθου. Ανήκουν στον 12ο Λόχο του 98ου Συντάγματος της 1ης Ορεινής Μεραρχίας Ιωαννίνων. Μοναδική αποστολή τους να εξοντώσουν με παραδειγματικό τρόπο τους αντιστασιακούς της περιοχής. Το αποτέλεσμα είναι ένα ακόμη μελανό στίγμα στον χάρτη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: 317 κάτοικοι του χωριού – άντρες, γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι – περνούν ως υποσημείωση στην ιστοριογραφία, μία ημέρα μετά το πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου.

16 Αυγούστου 2012. Με το που πέφτει το σούρουπο, ένας Γερμανός δίνει το γενικό πρόσταγμα στην κεντρική πλατεία του Κομμένου. Είναι η τέταρτη χρονιά που ο Γκούντερ Ζόμερ παίρνει μέρος στην κρουστοπανήγυρη του Αυγούστου, περιστοιχισμένος από έλληνες μουσικούς. Η εφετινή γιορτή, ωστόσο, έχει μια πρωτοτυπία. Ο συνθέτης παρουσιάζει τον μουσικό κύκλο «Τραγούδια για το Κομμένο», αφιερωμένο στα 317 θύματα της ναζιστικής φρίκης. Είναι το έμμετρο φινάλε μιας έρευνας τεσσάρων χρόνων, στη διάρκεια της οποίας ο Ζόμερ ανέλυσε την ντοπιολαλιά της Νότιας Ηπείρου, μίλησε με τους επιζώντες και επισκέφθηκε τα απομεινάρια των πυρπολημένων σπιτιών. Κάπως έτσι, οι 700 περίπου κάτοικοι του ορεινού χωριού ακούν, για πρώτη ίσως φορά στη ζωή τους, γρηγοριανό μέλος ανακατεμένο με τζαζ μελωδίες και ήχους της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής.

ΤΖΑΖ ΣΤΗ ΔΡΕΣΔΗ. Στο επίκεντρο της συναυλίας – κυριολεκτικά και μεταφορικά – δεν είναι καν ο επίτιμος δημότης Κομμένου με τη βαριά γερμανική φωνή. Είναι η 82χρονη Μαρία Λάμπρη, μία από τις επιζήσασες της τραγωδίας. Με την τραχιά της φωνή εξιστορεί επί 20 λεπτά την ιστορία που σημάδεψε τη γενιά της. Στη συνέχεια τη σκυτάλη παίρνουν η Σαβίνα Γιαννάτου, ο Φλώρος Φλωρίδης (ο άνθρωπος που το 1979 ηχογράφησε με τον Σάκη Παπαδημητρίου τον πρώτο δίσκο σύγχρονης τζαζ στην Ελλάδα, με τίτλο «Αυτοσχεδιάζοντας στου Μπαράκου»), ο Σπήλιος Καστάνης στο μπάσο και ο ουτίστας Ευγένιος Βούλγαρης. Είναι το αυτοσχέδιο κουιντέτο ενός παθιασμένου Γερμανού που συντρίβει όλα τα κλισέ της σύγχρονης «γερμανοφοβίας» πάνω στα ντραμς που παίζει. Η κρουστοπανήγυρη – ένα φεστιβάλ, στην πραγματικότητα, που περιλαμβάνει από ποπ μουσική μέχρι σύγχρονη τζαζ – δεν κλείνει με ρέκβιεμ, αλλά με χορό.

Από μια ειρωνεία της τύχης, ο Ζόμερ (κατά κόσμον, Τζορτζ Αλεν Ράσελ) γεννήθηκε στη Δρέσδη, εννέα μόλις ημέρες μετά τη σφαγή στο Κομμένο. Αυτό που κατέληξε σε κατανυκτική συναυλία δίπλα στις όχθες του Αραχθου ξεκίνησε με μαθήματα ακορντεόν στην παιδική ηλικία, τα οποία γρήγορα παράτησε. Η τρομπέτα του Λούις Αρμστρονγκ ήταν τελικά ο ήχος που σφράγισε την εφηβεία του. Για χάρη του ο 15χρονος Γκούντερ θα γίνει «παρτιζάνος» της υπόγειας μουσικής σκηνής, σε ένα κράτος που μισεί οτιδήποτε δυτικότροπο.

Η μεγάλη στροφή είναι οι σπουδές στην Ανωτάτη Σχολή Μουσικής της γενέτειράς του, από το 1962 έως το 1966. Μετά τις πρώτες ερασιτεχνικές απόπειρες σε γκρουπάκια της πόλης ο δρόμος του θα συναντηθεί με ορισμένους από τους πρωτοπόρους της αβάν γκαρντ στην Ευρώπη, όπως ο Τζιανλουίτζι Τροβέζι, ο Σέσιλ Τέιλορ και ο Αντονι Μπράξτον. Η πίσω πλευρά της ευρωπαϊκής δισκογραφίας, με άλλα λόγια. Εκείνη που πιθανότατα θεωρείται ιδιοσυγκρασιακή για το μεγάλο κοινό. Το είδος της μουσικής, πάντως, που φέρνει μαζί στο ίδιο εξώφυλλο ενός CD τον Γερμανό Ζόμερ, τον Ελληνα Φλωρίδη και τον Ιάπωνα Ακίρα Αντο («Melting game»). Μια παγκόσμια γλώσσα που μοντάρεται στα στούντιο της Βόρειας Ευρώπης, αλλά γεννιέται σ’ ένα μεσαιωνικό κάστρο της Ιταλίας ή στην κεντρική πλατεία ενός ελληνικού χωριού, ύστερα από περιπλάνηση σε δεκάδες άλλες χώρες.

ΜΕ ΤΟΝ ΓΚΙΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ. Ο τζαζίστας από τη Δρέσδη νιώθει σαν στο σπίτι του, είτε βρίσκεται σε ένα πανηγύρι είτε συναντά τη λογοτεχνική ελίτ της πατρίδας του. Το 1987 ο Γκίντερ Γκρας, ενσάρκωση τότε της μεταπολεμικής γερμανικής συνείδησης, οργάνωσε μια δημόσια ανάγνωση του διηγήματος «Ηταν κάποτε μια χώρα» στο Δυτικό Βερολίνο, ζητώντας από τον τζαζίστα να γράψει πρωτότυπη μουσική. Για χάρη του ο Ζόμερ κερδίζει βίζα εξόδου, αλλά οι σχέσεις του με το καθεστώς Χόνεκερ επιδεινώνονται. Μόνο μετά την Πτώση του Τείχους μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερα και να συνεργάζεται άνευ όρων με τον Γκρας.

Η μουσική δεν είναι το μόνο που συνδέει, πάντως, τον συνθέτη με τον νομπελίστα συγγραφέα. Οπως ο τελευταίος έριξε μια χειροβομβίδα στην κοινή γνώμη της Γερμανίας αποκαλύπτοντας ότι στα νιάτα του υπήρξε μέλος της χιτλερικής νεολαίας, ο πρώτος βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα τον Φεβρουάριο του 2011. Τότε ο σαξοφωνίστας και συνοδοιπόρος του στους αυτοσχεδιασμούς Ντίτμαρ Ντίσνερ τον κατηγόρησε για δράση υπέρ της Στάζι. Σύμφωνα με τα αρχεία που επικαλέστηκε, ο Ζόμερ φερόταν ως πληροφοριοδότης των Μυστικών Υπηρεσιών το καλοκαίρι του 1960, αν και χαρακτηριζόταν «δύσκολος στον χειρισμό». Η υπόθεση ήρθε στο φως της δημοσιότητας μετά τη βράβευσή του από τον Δήμο Δρέσδης, αλλά από τον έλεγχο των εγγράφων δεν προέκυψε τελικά κάποιο ενοχοποιητικό – χειρόγραφο, δηλαδή – στοιχείο.

Η υπόθεση μοιραία έφερε ορισμένα αρνητικά δημοσιεύματα, τα οποία αντισταθμίζονται, ωστόσο, με ισάριθμα διθυραμβικά από τον εγχώριο περιφερειακό Τύπο, κάθε φορά που ο Ζόμερ έρχεται στην Ηπειρο. Προσκεκλημένος το 2008 από τον δικό μας «βετεράνο» Νίκο Τουλιάτο στην πρώτη κρουστοπανήγυρη, ήρθε για να μείνει. Η συναυλία της 16ης Αυγούστου ήταν το αποκορύφωμα της «ελληνικής» περιόδου του. Και, όπως συνήθως συμβαίνει σε αντίστοιχες περιπτώσεις, ο 69χρονος μουσικός έζησε μεγαλεία και τιμές α λα ελληνικά. Καθώς στις πρώτες σειρές των καθισμάτων έπιαναν θέση οι αντιπροσωπείες των δημοτικών αρχών, της Αστυνομίας και του Στρατού, στη «γαλαρία» νέοι με τσικνισμένα T-σερτ τον κερνούσαν τη μια μπίρα μετά την άλλη, πάνω από τα τραπέζια με τα σουβλάκια και τα εξοχικά.

Είναι εικόνες που ο Ζόμερ θα πάρει μαζί του στους επόμενους σταθμούς της περιοδείας του. Η παρουσίαση του CD «Songs for Kommeno», που κυκλοφορεί ήδη από την ανεξάρτητη εταιρεία Intakt, συνεχίζεται πλέον στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Σειρά έχουν το Φεστιβάλ Τζαζ του Βερολίνου, τον ερχόμενο Νοέμβριο και, δύο ημέρες αργότερα, η Ζυρίχη και η Βιέννη.