Η Νέμεση των εγκληματιών πολέμου

Στις 16 Ιουνίου, η Φατού Μπενσούντα, μια 51χρονη δικαστική λειτουργός από την Γκάμπια, ανέλαβε τα καθήκοντα του επικεφαλής εισαγγελέα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Ως μόλις η δεύτερη εισαγγελέας στην εννιάχρονη ιστορία του Δικαστηρίου αυτού και η πρώτη γυναίκα από την Αφρική σε τέτοιο πόστο, έχει μπροστά της ένα βουνό προκλήσεων: όχι μόνο να δώσει ώθηση στις εργασίες του ΔΠΔ που φαίνεται να έχουν βαλτώσει, αλλά και να πιάσει μερικούς από τους πιο επικίνδυνους εγκληματίες αλλά και διεφθαρμένους πολιτικούς στον κόσμο.

Αλλά κυρίως καλείται να αποκαταστήσει το όνομα της διεθνούς Δικαιοσύνης στη Μαύρη Ηπειρο – μια περιοχή του κόσμου που βρίθει αδικιών. Αποστολή της είναι να δικάσει τους υπευθύνους μερικών από τα χειρότερα εγκλήματα – γενοκτονίες, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας – όταν τα κρατικά δικαστήρια και οι εισαγγελείς των χωρών έχουν αποτύχει. Μεταξύ αυτών που κυνηγά είναι ο γιος του Μουαμάρ Καντάφι, Σαΐφ αλ Ισλάμ, και ο ηγέτης του Στρατού Αντίστασης του Κυρίου, Τζόζεφ Κόνι, που στρατολογεί και βασανίζει μικρά παιδιά στην Ουγκάντα.

ΑΤΙΜΩΡΗΣΙΑ. Οι καιροί είναι δύσκολοι για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο που εδρεύει στη Χάγη. Εχουν περάσει εννέα χρόνια από τότε που δημιουργήθηκε με τον σκοπό να σταματήσει η ατιμωρησία για «αδιανόητες θηριωδίες που σόκαραν βαθιά τη συνείδηση της ανθρωπότητας». Ομως, με μόνο μία καταδίκη στο ιστορικό του και τις σχέσεις με τις περισσότερες αφρικανικές χώρες να βρίσκονται σε άσχημη κατάσταση, η υπόληψη του Ποινικού Δικαστηρίου έχει μεγάλο περιθώριο για βελτίωση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κάνει την είσοδό της η Φατού Μπενσούντα από την Γκάμπια. Εκ πρώτης όψεως, είναι δύσκολο να διακρίνει κάποιος πως η γυναίκα αυτή, δημόσια κατήγορος και πρώην υπουργός Δικαιοσύνης της Γκάμπιας, έχει όλα τα προσόντα για να αλλάξει την εικόνα του Δικαστηρίου. Η χώρα της – με πληθυσμό μόλις 1,7 εκατ. – είναι γνωστή ως μία από τις τελευταίες δικτατορίες της Δυτικής Αφρικής όπου οποιαδήποτε αντίδραση στο 18χρονο καθεστώς του Προέδρου Γιαχούα Τζαμέχ καταστέλλεται εν τη γενέσει της. Ομως μεταξύ εκείνων που παρακολουθούν – και συχνά επικρίνουν – τον τρόπο λειτουργίας του Διεθνούς Δικαστηρίου υπάρχει μια εντυπωσιακή ομοφωνία και επίδειξη εμπιστοσύνης στο πρόσωπο της Μπενσούντα και στις ηγετικές της ικανότητες.

Και όλα αυτά πραγματοποιώντας το αδύνατο: η φήμη της παρέμεινε άθικτη παρά τις επαγγελματικές της σχέσεις με τον δικτάτορα Τζαμέχ και τον απερχόμενο επικεφαλής εισαγγελέα του Δικαστηρίου, τον Αργεντινό Λουίς Μορένο-Οκάμπο, ο οποίος γρήγορα προκάλεσε μεγάλες αντιπάθειες και αντιδράσεις. «Αισθάνομαι πολύ θετικά για την επιλογή της Φατού», λέει ο Ντίντι Οντινκάλου, πρόεδρος της Επιτροπής Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Νιγηρίας. «Θα κουνήσει το μαγικό της ραβδί και θα εξαφανίσει όλα τα προβλήματα που υπάρχουν στο Διεθνές Δικαστήριο αυτή τη στιγμή; Οχι. Μπορεί να δημιουργήσει μια θετική διάθεση απέναντι σε αυτόν τον θεσμό ώστε να αλλάξει τη μολυσμένη ατμόσφαιρα μέσα στην οποία λειτουργούσε το Δικαστήριο στην Αφρική μέχρι τώρα; Απολύτως ναι».

Αυτή τη στιγμή το Δικαστήριο διώκει υπόπτους σε επτά χώρες της Αφρικής: στο Κονγκό, την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, την Ουγκάντα, το Σουδάν, την Κένυα, την Ακτή Ελεφαντοστού και τη Λιβύη. Οι τρεις πρώτες απευθύνθηκαν μόνες τους στο Δικαστήριο. Ακόμα και αυτό όμως αποδείχθηκε αμφιλεγόμενο: ο Μορένο-Οκάμπο κατηγορήθηκε ότι έδειξε μεγαλύτερη επιείκεια σε ηγέτες που συνεργάστηκαν, μην ασκώντας διώξεις σε ανώτατους αξιωματικούς των Ενόπλων Δυνάμεων. Η δημοφιλία της Μπενσούντα προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από το γεγονός ότι δεν είναι ο Μορένο-Οκάμπο. «Η Φατού θα κρατήσει τα καλά των περασμένων εννέα ετών, αλλά θα βελτιώσει και πολλά», λέει η Αλφα Σεσέι, δικηγόρος από τη Σιέρα Λεόνε που εργάζεται στη Χάγη, στην οργάνωση Πρωτοβουλία για τη Δικαιοσύνη.

Η Μπενσούντα γεννήθηκε στην πρωτεύουσα της Γκάμπιας, Μπάνγιουλ, το 1961 σε μια πολυγαμική μουσουλμανική οικογένεια και μεγάλωσε με τις δύο συζύγους του πατέρα της και τα 12 αδέλφια της. Σε αυτή την οικογένεια, όπως λέει η ίδια, ανέπτυξε την αίσθηση του δικαίου. Ο πατέρας της – που πέθανε από διαβήτη όταν εκείνη ήταν μικρή – φρόντιζε τους πάντες με μεγάλο ενδιαφέρον και προσπάθησε να περάσει μια αίσθηση δικαιοσύνης σε όλα του τα παιδιά. «Δεν είχαμε αυτή την αντιπαλότητα που κάποιες φορές δημιουργείται σε πολυγαμικές οικογένειες και συμπεριφερόμαστε πάντα άψογα ο ένας στον άλλο», έχει δηλώσει. Και η ίδια έχει έναν πολύ καλό γάμο, όπως περιγράφουν οι φίλοι της, με έναν επιχειρηματία μαροκινής καταγωγής, με τον οποίο έχει αποκτήσει δύο παιδιά.

ΕΓΚΛΗΜΑ ΣΤΗ ΡΟΥΑΝΤΑ. Αφότου σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Ιφε της Νιγηρίας, πήρε το δίπλωμά της στη Νομική και παρακολούθησε μαθήματα στο Διεθνές Ινστιτούτο Θαλάσσιου Δικαίου στη Μάλτα, πέρασε 20 χρόνια ανεβαίνοντας τα σκαλιά της ιεραρχίας στο γραφείο τού δημόσιου κατηγόρου της Γκάμπιας και αργότερα ως υπουργός Δικαιοσύνης. «Η άσκηση διώξεων είναι η ειδικότητα της Φατού», λέει μια παλιά της συμφοιτήτρια. «Είναι πολύ ικανή στη δουλειά, πολύ ανεξάρτητη και τη σέβονται όλοι».

Η διεθνής καριέρα της άρχισε όταν ξεκίνησε να εργάζεται ως νομική σύμβουλος στη διεθνή δίκη για τα εγκλήματα στη Ρουάντα, όπου για πρώτη φορά συγκεράστηκαν ο διεθνής νόμος και η νομοθεσία της χώρας ώστε να δικαστούν όσοι θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη γενοκτονία του 1994. Το 2004 εντάχθηκε στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ως βοηθός εισαγγελέα και σήμερα ως επικεφαλής η ίδια θέτει νέες προτεραιότητες, μεταξύ των οποίων η βελτίωση της ποιότητας και της αποτελεσματικότητας των ερευνών ούτως ώστε να εξασφαλιστεί ότι η προστασία των παιδιών από τη βία και τα σεξουαλικά εγκλήματα θα αποτυπώνεται σε μελλοντικές κατηγορίες και θα βελτιώσει τις σχέσεις του Δικαστηρίου με την Αφρική.

Πολλές προκλήσεις παραμένουν. Ισως όμως το πιο σημαντικό καθήκον για την Μπενσούντα, λένε δικηγόροι, θα είναι να αλλάξει την προσέγγιση του Δικαστηρίου προς τα θύματα. «Πολλά από τα θύματα που καταθέτουν στις δίκες έχουν την αίσθηση ότι χρησιμοποιούνται», σχολιάζει ο Οντινκάλου. Η Μπενσούντα επιμένει ότι για εκείνη, η βοήθεια προς τα θύματα είναι το βασικό στοιχείο του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου: «Από εκεί αντλώ την έμπνευση και την περηφάνια μου».

ΕΙΠΕ
Η δουλειά μου είναι να δώσω στα θύματα τη φωνή που χρειάζονται. Εργάζομαι για τα θύματα της Αφρικής

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΗΝ
Ευγενική και γλυκομίλητη αλλά ταυτόχρονα αποφασιστική και δυναμική, διαθέτει μεγάλη εμπειρία στην αναζήτηση της δικαιοσύνης
Κένεθ Ροθ, επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων